Isinish ilinjida hayotdan ko‘z yumayotganlar

Gazeta.uz fotosi

O‘zbekistonda sakkiz kun ichida is gazidan zaharlanish oqibatida 18 kishi halok bo‘ldi. 25 oktyabr kuni Farg‘ona tumanida bir oilaning yetti nafar a’zosi hayotdan ko‘z yumdi, o‘sha kuni Toshkentda ham olti kishi vafot etdi, 1 noyabrda esa Qo‘qon shahrida fojia takrorlanib, besh kishi, jumladan uch nafar jajji qizaloq qurbon bo‘ldi. Ushbu hodisalardan so‘ng Favqulodda vaziyatlar vazirligi (FVV) aholini Germaniyaning «Vaillant» brendiga tegishli eski gaz qozonlaridan foydalanish xavfidan ogohlantirdi. Idora ma’lumotlariga ko‘ra, bunday qozonlar Germaniyada yaroqsiz deb topilib, hisobdan chiqarilgach, mamlakatimizga noqonuniy ravishda olib kirilmoqda.

Farg‘ona viloyati FVB vakillarining ma’lum qilishicha, tadbirkorlar xizmat muddatini o‘tab bo‘lgan uskunalarni ehtiyot qismlar sifatida olib kirib, qo‘lbola usulda qayta tiklamoqda va aholiga yangi qozon sifatida sotmoqda. Shu bilan birga, asl tutun chiqarish tizimlari yuqori haroratga mo‘ljallanmagan plastik quvurlar bilan almashtirilmoqda.

Biroq, O‘zbekistonda odamlarning is gazidan vafot etishi mutlaqo yangi muammo emas. Bunday fojialar deyarli har bir isitish mavsumida yuz beradi va ko‘pincha butun boshli oilalar qurbon bo‘ladi. Halok bo‘lganlar soni bir necha bor yiliga yuz nafardan oshgan. Rasmiylar aholini nosoz pechlar va qozonlarning xavfidan muntazam ogohlantirib, profilaktika tadbirlarini o‘tkazib kelayotgan bo‘lsa-da, o‘lim bilan bog‘liq zaharlanishlar davom etmoqda. Navbatdagi ko‘ngilsizliklar silsilasi o‘n yillardan beri yechimini topmay kelayotgan muammoni yana chigallashtirdi.

Yillar davomida takrorlanayotgan fojialar

1 noyabr kuni besh kishi vafot etgan Qo‘qon shahrining Charxiy mavzesidagi xonadon ko‘zdan kechirilganda, mutaxassislar «Vaillant» ikki konturli isitish qozonini aniqladilar. Uning tutun chiqarish quvuri tutashgan joyidan chiqib ketgan, oqibatda yonish mahsulotlari yashash xonalariga tarqalgan. Tekshiruvdan so‘ng viloyat FVB bu kabi uskunalardan foydalanayotgan aholini ularni ishlatishdan voz kechishga va mutaxassislarga murojaat qilishga chaqirdi.

Qurilayotgan uy. Gazeta.uz fotosi

Bundan oldinroq, 25 oktyabr kuni Toshkentda is gazi olti kishining hayotiga zomin bo‘ldi. Hodisa Mirzo Ulug‘bek tumanidagi qurilish-ta’mirlash ishlari olib borilayotgan xususiy uyda yuz bergan. Yana ikki kishi og‘ir ahvolda shifoxonaga yotqizilgan. Dastlabki ma’lumotlarga ko‘ra, yerto‘lada o‘rnatilgan isitish qozoni xavfsizlik talablariga javob bermagan, gaz uskunasi esa tarmoqqa zarur texnik shartlarga rioya qilinmasdan ulangan.

Bosh prokuratura Jinoyat kodeksining kasb yuzasidan o‘z vazifalarini lozim darajada bajarmaslik, mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish va mansab vakolatini suiiste’mol qilish uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi 116, 257 va 205-moddalari bilan jinoyat ishi qo‘zg‘atilganini ma’lum qildi. Tergov harakatlari davom etmoqda. Shu bilan birga, Toshkentdagi uyda aynan hisobdan chiqarilgan «Vaillant» qozoni ishlatilganini tasdiqlovchi ma’lumotlar mavjud emas. Uchta fojianing har biri bo‘yicha tafsilotlar alohida o‘rganilmoqda.

Muammoning ko‘lamini o‘tgan yillar statistikasi yaqqol ko‘rsatib turibdi. OAV xabar berganidek, O‘zbekistonda is gazidan 2017 yilda 40 kishi, 2018 yilda — 56, 2019 yilda — 50, 2020 yilda esa 91 kishi halok bo‘lgan. 2021 yilda, FVV ma’lumotlariga ko‘ra, qurbonlar soni 128 nafarga yetgan. 2022 yil dekabr oyi oxiriga kelib, idora 146 ta o‘lim holati haqida xabar bergan edi.

Keyingi yillarda ham vaziyat og‘irligicha qoldi. FVV statistikasiga ko‘ra, 2024 yilda is gazidan zaharlanishning 63 ta holati qayd etilib, ularning oqibatida 116 kishi vafot etgan. 2025 yilning dastlabki to‘qqiz oyida vazirlik 29 ta hodisa va 141 nafar halok bo‘lganlarni qayd etdi. Shu tariqa, eng sovuq oylar boshlanmasidan oldinroq qurbonlar soni butun oldingi yil ko‘rsatkichidan oshib ketdi.

Muammoning tizimli xususiyati haqida rasmiylar hozirgi voqealardan ancha avval gapirgan edilar. 2023 yil oktyabr oyida Senatning Mudofaa va xavfsizlik masalalari qo‘mitasi 2020 yil boshidan 2023 yil sentyabr oyini ham qo‘shganda mamlakatda is gazidan zaharlanish bilan bog‘liq 245 ta holat yuz berganini, oqibatda 421 kishi halok bo‘lganini va yana 200 kishi jarohatlanganini ma’lum qilgan edi.

Senatorlar o‘shanda 2018 yilda tashkil etilgan isitish uskunalari xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha respublika komissiyasi kutilgan natijalarni bermaganini tan olgandi. Ko‘plab uylardagi tutun va shamollatish yo‘llari nosoz holatda bo‘lgan, ularga sifatsiz xizmat ko‘rsatilgan, ixtisoslashtirilgan tashkilotlar faoliyati esa yetarlicha nazorat qilinmagan. Texnik ko‘rik natijalari bo‘yicha noto‘g‘ri ma’lumotlar taqdim etish holatlari qayd etilgan. Hodisalarni hisobga olishning yagona tizimi mavjud bo‘lmagan: turli idoralarning statistikasi bir-biridan sezilarli darajada farq qilgan.

Shu bilan birga, hukumat odamlarning ommaviy halok bo‘lishiga olib kelgan aniq texnik qoidabuzarliklar haqidagi ma’lumotlarga ega edi. 2024 yil yanvar oyida Farg‘ona viloyatining Marg‘ilon shahrida is gazidan zaharlanish oqibatida bir oilaning olti nafar a’zosi — er-xotin, ularning qizi va uch nafar nabirasi halok bo‘ldi. O‘shanda Bosh prokuratura isitish qozonining tutun chiqarish quvuri qoidabuzarliklar bilan o‘rnatilganini aniqlagan edi. Belgilangan tizim o‘rniga ishlatilgan polietilen quvur qizib, shakli o‘zgargan va tutashmasidan chiqib ketgan, shundan so‘ng yonish mahsulotlari xonadon ichiga kira boshlagan.

O‘sha yilning mart oyida Farg‘ona viloyatining Beshariq tumanida bir erkak va uning ikki farzandi — 12 yoshli qiz va 11 yoshli o‘g‘il vafot etdi. Uy ko‘zdan kechirilganda oila qo‘lbola isitish pechidan foydalangani ma’lum bo‘ldi. Odamlarning o‘limi holati bo‘yicha sud-tibbiyot ekspertizasi tayinlandi.

Marg‘ilondagi voqea ayniqsa ibratlidir: deyarli uch yil avval o‘tkazilgan tekshiruv tutun yo‘llarini o‘rnatishda mos kelmaydigan plastik quvurlardan foydalanish o‘ta halokatli xavf tug‘dirishini ko‘rsatgan edi. Biroq xuddi shunday qoidabuzarliklar yana takrorlanmoqda. Oldingi fojialardan so‘ng potentsial xavfli bo‘lgan qancha tizim demontaj qilingani yoki almashtirilgani haqida FVVning ochiq axborotlarida ma’lumot yo‘q.

Hisobdan chiqarilgan qozonlar va qo‘lbola tutun yo‘llari

Farg‘ona viloyatida ikki oilaning halok bo‘lishidan keyin eng jiddiy ayblovlar isitish uskunalarini yetkazib beruvchilarga qaratildi. Viloyat FVB O‘zbekistonga muqaddam Germaniyada ishlatilgan, xizmat muddati tugab, utilizatsiyaga yuborilgan «Vaillant» ikki konturli qozonlari noqonuniy ravishda olib kirilayotganini ta’kidlamoqda. Idoraning talqiniga ko‘ra, ayrim tadbirkorlar ularning olib kirilishini ehtiyot qismlarni yetkazib berish sifatida rasmiylashtirib, so‘ngra uskunalarni qo‘lbola usulda yig‘ib, xaridorlarga yangi sifatida sotmoqda.

Qutqaruvchilarning ta’kidlashicha, bunday qozonlar ko‘pincha asl tutun quvurlarisiz keltiriladi. Sotuvchilar yoki o‘rnatuvchilar ularni oddiy plastik kanalizatsiya quvurlari bilan almashtiradilar, bu quvurlar esa qiziganda deformatsiyalanishi, zichligini yo‘qotishi yoki ulangan joyidan chiqib ketishi mumkin. Oqibatda yonish mahsulotlari yashash xonalariga tarqaladi.

Hali 29 oktyabr kuni, Qo‘qondagi oilaning halokati haqida xabarlar paydo bo‘lishidan oldin, FVV shu kabi yechimlarning xavfi to‘g‘risida texnik tushuntirishni e’lon qilgan edi. Vazirlik ikki konturli gaz qozonlarini o‘rnatishda ishlab chiqaruvchilar tavsiya etgan issiqqa va kislotaga chidamli quvurlar o‘rniga ko‘pincha oddiy polivinilxlorid (PVX) kanalizatsiya quvurlari ishlatilayotganini tushuntirdi.

FVV ma’lumotlariga ko‘ra, chiqayotgan gazlarning harorati uskunaning ishlash rejimiga qarab 60–180 darajaga yetishi mumkin. Bunday sharoitda mos kelmaydigan quvurlar va ularning tutashmalari mustahkamligi hamda zichligini yo‘qotishi mumkin. Bunda yetkazib beruvchilar mahsulot tannarxini arzonlashtirish maqsadida ba’zan asl tutun yo‘li qismlarini to‘plamga kiritmaydilar.

Yana bir muammo havo berilishi bilan bog‘liq. Ayrim ustalar konstruksiyada ko‘zda tutilgan, tashqaridan havo olishga mo‘ljallangan alohida quvurni o‘rnatmaydi. Natijada qozon to‘g‘ridan-to‘g‘ri xonadagi havodan foydalanadi, kislorod oqimi yetarli bo‘lmaganda esa yonish jarayoni buziladi va is gazi hosil bo‘lish xavfi oshadi. To‘g‘ri konstruksiya qozon modeliga bog‘liq: bu havo kiritish va yonish mahsulotlarini chiqarish uchun ikkita alohida quvur yoki har ikkala kanalni birlashtirgan koaksial tizim bo‘lishi mumkin.

Shu bilan birga, FVVning qo‘lbola usulda qayta tiklangan qozonlar haqidagi bayonotlarini umuman «Vaillant» mahsulotlarining sifatidan ajratib olish muhimdir. Gap nemis ishlab chiqaruvchisining isitish uskunalaridagi tasdiqlangan zavod nuqsoni haqida emas, balki hisobdan chiqarilgan qurilmalarning ehtimoliy noqonuniy aylanmasi va ularni o‘rnatishdagi qoidabuzarliklar haqida bormoqda.

Germaniyada utilizatsiya qilinishidan boshlab O‘zbekistonda sotilishigacha bo‘lgan aniq qozonlarning yo‘lini kuzatish imkonini beruvchi hujjatlar hozircha ommaviy tarzda taqdim etilmadi. Yetkazib beruvchilar, import hajmi, ularni sotgan do‘konlar va o‘rnatish bilan shug‘ullangan kompaniyalar nomi ochiqlanmagan. Bojxona deklaratsiyalari, muvofiqlik sertifikatlarini tekshirish natijalari yoki xavfli texnikalarni sotuvdan olib qo‘yish ehtimoli haqida ham ma’lumotlar yo‘q.

Noto‘g‘ri o‘rnatish. fjsti.uz saytidan olingan fotosurat

Agar uskunalar chindan ham ehtiyot qismlar sifatida olib kirilgan bo‘lsa, qayta tiklangan qozonlar bozorga qanday qilib tayyor isitish qurilmalari sifatida chiqarilgan? Xavfsizlik talablariga muvofiqlik to‘g‘risidagi hujjatlarni kim bergan va o‘rnatish sifatini kim tekshirgan?

Oktyabr oyidagi tushuntirishida FVV malakali mutaxassislarni jalb etish hamda gaz uskunalarini o‘rnatish va ularga xizmat ko‘rsatish bilan shug‘ullanuvchi ixtisoslashtirilgan tashkilotlarni litsenziyalash zarurligini ko‘rsatib o‘tdi. E’tiborlisi, bu kabi kompaniyalar faoliyati ustidan nazorat bo‘yicha muammolar Senat tomonidan hali 2023 yildayoq qayd etilgan edi. O‘shanda parlament a’zolari tutun va shamollatish yo‘llariga xizmat ko‘rsatuvchi 200 dan ortiq tashkilot ustidan samarali nazorat mavjud emasligini ta’kidlagan edilar.

Shunday qilib, muammo eski qozonlarni sotish chegarasidan tashqariga chiqadi. Hatto soz isitish qurilmasi ham noto‘g‘ri o‘rnatilganda halokatli xavf manbaiga aylanishi mumkin. Maxsus bilimga ega bo‘lmagan xaridor esa aksariyat hollarda tutun chiqarish, shamollatish va gazga ulanish sifatini mustaqil ravishda baholashga qodir emas.

Tekshiruvlar o‘rniga ogohlantirishlar

Sovuq kunlar arafasida O‘zbekiston FVV aholiga isitish qurilmalaridan xavfsiz foydalanish qoidalarini muntazam eslatib turadi. Aholiga «FVV» belgisi bilan SMS-xabarlar yuboriladi, ularda qutqaruvchilar xonalarni oshxonadagi gaz plitalari bilan isitmaslikni, uskunalarni tekshirishni va tutun yo‘llarini o‘z vaqtida tozalashni so‘raydi.

Bunday tavsiyalar birinchi yil tarqatilayotgani yo‘q. 2026 yilning yanvar oyida FVV xonadonlarni isitish uchun oshxona plitalaridan foydalanishning o‘ta xavfli ekani haqida alohida ogohlantirgan edi. Xuddi shunday yo‘riqnomalarni Energetika vazirligi ham e’lon qilib, fuqarolarni shamollatish kanallarini yopib qo‘ymaslikka va tutun yo‘llariga xizmat ko‘rsatish uchun ixtisoslashtirilgan tashkilotlarga murojaat qilishga chaqirgan.

Ogohlantirishlar asosli: is gazining rangi va hidi yo‘q, shu sababli inson uning paydo bo‘lganini sezmay qolishi mumkin. U yoqilg‘ining to‘liq yonmasligi oqibatida, jumladan kislorod yetishmasligi, uskunalarning nosozligi va tutun yo‘lining buzilishi sababli hosil bo‘ladi. Organizmga tushganda gaz gemoglobin bilan birikib, to‘qimalarning kislorod bilan me’yorida ta’minlanishiga to‘sqinlik qiladi. Bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi, holsizlik va ko‘ngil aynishi zaharlanishning ilk belgilari bo‘lishi mumkin. Gaz konsentratsiyasi yuqori bo‘lganda odam tezda hushini yo‘qotishi mumkin.

So‘nggi fojialar O‘zA davlat axborot agentligi uchun isitish moslamalari, tutun va shamollatish kanallarini tekshirish zarurligini eslatishga sabab bo‘ldi. 4 noyabrdagi maqolada zaharlanish belgilari va xavfli alomatlar paydo bo‘lganda qanday harakat qilish kerakligi ham tushuntirilgan. Bunday hollarda zudlik bilan binoni tark etish, tezkor xizmatlarni chaqirish va tibbiy yordamga murojaat qilish zarur.

FVV xodimlarining ko‘rik tadbiri. FVV fotosi

Shu bilan birga, qutqaruvchilar uylarni profilaktik ko‘zdan kechirishni amalga oshirmoqda. Masalan, 24 oktyabr kuniyoq Farg‘ona tumani hokimligi «Novkent» mahallasida yong‘in xavfsizligi tekshiruvlari haqida hisobot bergan edi, unda mutaxassislar maishiy gaz va isitish uskunalarini ko‘zdan kechirib, zaharlanishning oldini olish qoidalarini tushuntirishgan.

Biroq axborot kampaniyalari va profilaktik yurishlar isitish uskunalari bozori ustidan tizimli nazorat o‘rnini bosa olmaydi.

Hali 2022 yil may oyidayoq Senat millionlab xonadonlarda o‘tkazilgan tekshiruvlar va ko‘plab profilaktika tadbirlari kutilgan natijani bermaganini qayd etgan edi.

Parlament a’zolari qonunchilikdagi kamchiliklarga hamda is gazidan zaharlanishning oldini olish uchun mas’ul bo‘lgan yagona davlat organi belgilanmaganiga e’tibor qaratgan edilar.

Shunga qaramay, to‘rt yil o‘tib ham O‘zbekistonda odamlar is gazidan nafas olib, vafot etishda davom etmoqda. Turli sanalar, shaharlar va holatlar, ammo sabablar orasida yana nosoz qozonlar, noto‘g‘ri o‘rnatilgan tutun quvurlari va xavfsizlik talablarining buzilishi namoyon bo‘lmoqda. Har bir bunday holat alohida tergovni talab qiladi, chunki javobgarlik turli ishtirokchilar — sotuvchilar va montajchilardan tortib uskunani ulashga ruxsat bergan tashkilotlargacha tushishi mumkin.

Asosiy masala shundaki, navbatdagi o‘limlar seriyasi isitish uskunalari bozorini tizimli tekshirishga va rasmiylarga yillar davomida ma’lum bo‘lgan kamchiliklarni bartaraf etishga olib keladimi-yo‘qmi. Yaroqsiz deb hisobdan chiqarilgan qozonlarning kelib chiqishi, ularni sotish ko‘lami va yashash xonadonlarida ishlatilishiga yo‘l qo‘yganlarning javobgarligi aniqlanmas ekan, FVVdan keladigan navbatdagi SMS-xabarlar odamlarga tutun yo‘lini tozalash zarurligini eslatishi mumkin, ammo ularning uyiga o‘rnatilgan qozon umuman xavfsiz ekaniga kafolat bera olmaydi.