Finlyandiya, Singapur, Cambridge

O‘zbekistonda maktab ta’limida navbatdagi islohotlarga tayyorgarlik qo‘rilmoqda. Bu haqda Gazeta.uz nashri 28 sentyabr kuni prezident Shavkat Mirziyoyevga taqdim etilgan taqdimot yakunlari bo‘yicha xabar berdi. Boshlang‘ich sinflar uchun darsliklar «Finlyandiya ta’lim alyansi» (Education Alliance Finland) sertifikatidan o‘tgan, 5–7-sinflar uchun matematika, fizika, kimyo va biologiya bo‘yicha o‘quv qo‘llanmalari esa Singapur tajribasi asosida ishlab chiqilgan. 2027 yilga qadar 1342 nomdagi darslik va o‘quv-metodik materiallarni tayyorlash rejalashtirilmoqda. Ayni paytda milliy o‘quv dasturi ham o‘zgartirilmoqda, oliy ta’limda esa Germaniya tajribasini o‘rgangan holda dual ta’limni kengaytirish rejalashtirilmoqda.

O‘zgarishlarga sabablardan biri avvalgi avlod o‘quv adabiyotlarini tekshirish natijalari bo‘ldi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2022 yilgacha nashr etilgan 260 ta darslikda 1257 ta xato aniqlangan, yana 51 ta nashrda 464 ta tarjima xatosi topilgan. Hukumat bahosiga ko‘ra, ayrim materiallar bolalarning yoshiga mos kelmagan yoki juda murakkab bayon etilgan. Axborotni mustaqil tahlil qilish va bilimlarni amaliyotda qo‘llashga emas, balki tayyor javoblarni yodlashga ko‘proq urg‘u berilgani ham tanqid qilindi.

Darsliklarning navbatdagi almashinuvi ortida ancha uzoq tarix turibdi. Sovet Ittifoqi parchalanganidan so‘ng O‘zbekiston deyarli tayyor ommaviy ta’lim tizimini meros qilib oldi va keyingi 35 yil davomida uni qayta qurishga harakat qildi. Sovet maktabi bilan uzilish darhol sodir bo‘lmadi: yangi dasturlar va darsliklar bosqichma-bosqich yaratildi, eski yondashuvlar va adabiyotlar esa uzoq vaqt davomida maktab kundalik hayotining bir qismi bo‘lib qoldi.

Dastlab respublika o‘z milliy modelini yaratishga harakat qildi. Keyin uning asosiy elementlaridan biri — majburiy «9+3» tizimidan voz kechib, 11 yillik maktab ta’limiga qaytdi. Endi yangi yo‘nalish tobora ko‘proq xorijiy tajribalardan yig‘ilgan konstruktorni eslatmoqda: Finlyandiya, Singapur, Buyuk Britaniya, Germaniya, Xitoy.

«Farg‘ona» O‘zbekiston maktabi mustaqillikdan so‘ng qanday o‘zgargani va xorijiy tizimlarning muvaffaqiyatli elementlaridan o‘z modelini yaratish mumkinmi, degan savolni o‘rgandi.

SSSRdan qolgan maktab

1991 yili O‘zbekistonda ta’lim tizimini noldan yaratishiga to‘g‘ri kelmadi. Sovet Ittifoqi respublikaga maktablar, kasb-hunar ta’limi muassasalari va oliy o‘quv yurtlarining keng tarmog‘ini, bolalarning ta’lim bilan yuqori darajada qamrab olinishini, tayyor o‘qituvchilar korpusi hamda markazlashgan boshqaruv tizimini qoldirgandi. Biroq, o‘quv dasturlari va rejalashtirish eskirgan edi: ular markazlashgan tarzda tuzilgan, dars asosan o‘qituvchi atrofida qurilar, bilimlarni o‘zlashtirish esa faktlarni yodlash va qayta aytib berish orqali tekshirilar edi.

Mustaqillik, avvalo, ta’lim mazmunini o‘zgartirishni talab qildi. Tarix, adabiyot va boshqa gumanitar fanlar bo‘yicha yangi dasturlar paydo bo‘ldi, o‘zbek tilining roli kuchaytirildi, milliy darsliklar yaratildi. Biroq, bu jarayon bir necha yilga cho‘zildi.

1997 yilda qabul qilingan Kadrlar tayyorlash milliy dasturida o‘quv dasturlari «avvalgi mafkuraviy qarashlardan to‘liq xalos bo‘lmagani», maktablarda zamonaviy o‘quv-metodik adabiyotlar yetishmasligi qayd etilgan edi. Hujjatda yangi avlod darsliklarini ishlab chiqish va ta’lim mazmunini to‘liq qayta qurish nazarda tutilgandi.

1990-yillarning oxirida muammo nafaqat kitoblar mazmunida, balki ularning mavjudligida ham edi. Ko‘plab yangi darsliklar yetarli miqdorda chop etilmasdi. Ko‘cha sotuvchisidan sotib olingan sakkizinchi sinf o‘quvchisi uchun darsliklar to‘plami taxminan 15 dollarga tushishi mumkin edi — o‘sha paytdagi o‘rtacha oylik maosh esa bu summadan ham kam bo‘lgan.

Davlat milliy tizimni shakllantirayotgan, standartlar va gumanitar fanlar mazmunini o‘zgartirayotgan edi. Biroq, millionlab bolalar hali ham sovet davrida shakllangan binolarda, o‘sha davrda tayyorlangan o‘qituvchilar qo‘lida va sovet davrida shakllangan metodikalar asosida, ba’zan esa eski darsliklar bo‘yicha tahsil olardi. Ana shu poydevor ustida 1990-yillarning oxirida prinsipial jihatdan yangi tizim qurishga qaror qilindi.

To‘qqiz plyus uch

1997 yil avgust oyida O‘zbekistonda Kadrlar tayyorlash milliy dasturi qabul qilindi — u Islom Karimov davridagi eng yirik ijtimoiy islohotlardan biri edi. Uning o‘ziga xos jihati o‘rta ta’limni ikki majburiy bosqichga ajratishdan iborat bo‘ldi: to‘qqiz yillik umumta’lim maktabi va uch yillik o‘rta maxsus yoki kasb-hunar ta’limi.

To‘qqizinchi sinfdan keyin o‘smir o‘qishni akademik litseyda yoki kasb-hunar kollejida davom ettirardi. Litsey oliy ta’lim muassasasiga kirishga mo‘ljallangan chuqurlashtirilgan akademik tayyorgarlik bersa, kollej muayyan kasbni egallash va mehnat bozoriga chiqish uchun tayyorlar edi.

Biroq «9+3» tizimi mamlakat bo‘ylab birdaniga joriy etilmadi. 1997 yildan 2001 yilgacha bo‘lgan islohotning birinchi bosqichida qonunchilik, kadrlar va moddiy-texnik bazani yaratishga e’tibor qaratildi. 2001–2005 yillarda esa tizimni to‘liq ko‘lamda amalga oshirishga o‘tish rejalashtirildi. Hatto bu muddatlar ham yetarli bo‘lib chiqmadi.

2003 yil oktyabr oyida hukumat bosqichma-bosqich o‘tish to‘g‘risida alohida qaror qabul qildi. To‘qqizinchi sinf bitiruvchilari uchun litsey va kollejlardagi o‘rinlar ushbu muassasalar qurilishi davomida, 2009 yilgacha bosqichma-bosqich yaratildi. Hali o‘rinlar yetarli bo‘lmagan hududlarda o‘smirlar odatdagidek 10–11-sinflarda o‘qishni davom ettirdi. Bu sinflar uchun davlat alohida dasturlar va darsliklar ishlab chiqdi. 11-sinf bitiruvchilari universitetlarga kirishda litsey va kollej bitiruvchilari bilan teng huquqlarga ega bo‘lib qoldi.

Shu sababli 2000-yillarning boshlarida mamlakatda amalda ikki xil model mavjud edi. Ayrim o‘quvchilar to‘qqizinchi sinfdan keyin yangi tizimga o‘tsa, boshqalari odatdagidek 10 va 11-sinflarni tugatardi. «9+3» modeli ulkan kollej va litseylar tarmog‘i qurilishi barobaridagina butun mamlakat uchun universal tizimga aylana boshladi.

Bu tizimning maqsadi tushunarli edi. 1997 yilgi Milliy dasturda muammo ancha keskin ifodalangan: oddiy maktab bitiruvchisi keyin nima qilishini yaxshi tasavvur qilmas, kasbga yo‘naltirish tizimi zaif edi, ta’lim esa o‘zgarib borayotgan iqtisodiyot talablariga yetarlicha mos kelmasdi. Yangi tizim ta’limni mehnat bozori bilan bog‘lashi kerak edi: o‘smir nafaqat o‘rta ta’lim, balki muayyan mutaxassislikni ham egallardi. Qariyb yigirma yil o‘tgach, davlat bu yo‘nalishni o‘zgartirishga qaror qildi.

11-sinfning qaytarilishi

Burilish 2017 yilda yuz berdi. Mamlakatning yangi prezidenti Shavkat Mirziyoyev 11 yillik o‘rta ta’limni joriy etish masalasi bo‘yicha yig‘ilish o‘tkazdi. O‘sha paytda hukumat ma’lumotlariga ko‘ra, 466 ming nafar 9-sinf bitiruvchisidan 352 ming nafari o‘qishni aynan maktabning 10-sinfida davom ettirishni, faqat 114 ming nafari esa akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarida o‘qishni xohlagan.

2017/2018 o‘quv yilidan boshlab majburiy 11 yillik ta’limga o‘tish boshlandi. Keyinchalik 2019/2020 o‘quv yilidan boshlab kasb-hunar kollejlariga 11-sinf bitiruvchilarini ixtiyoriy asosda qabul qilishga qaror qilindi. Shu tariqa mustaqillikning dastlabki o‘n yilliklaridagi markaziy ta’lim islohotlaridan biri odatiy maktab trayektoriyasiga qaytish bilan yakunlandi.

Shu bilan birga, sovet maktabiga qaytish sodir bo‘lmadi. Islohotlarning o‘zidagi mantiq o‘zgardi: agar 1990-yillari davlat, avvalo, o‘z ta’lim tizimini yaratishga intilgan bo‘lsa, 2010-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab asosiy mezon sifatida tobora ko‘proq xalqaro tajribaga e’tibor qaratila boshladi.

2019 yilda hukumat 2030 yilgacha xalq ta’limini rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqladi. Unda belgilangan rasmiy maqsadlardan biri xalqaro PISA tadqiqoti natijalari bo‘yicha O‘zbekistonni dunyodagi eng ilg‘or 30 ta mamlakat qatoriga kiritish edi. Hujjatda ta’lim mazmunini yangilash, o‘qitish metodikalarini o‘zgartirish va ta’limni bosqichma-bosqich individuallashtirish nazarda tutilgandi. Ko‘p o‘tmay, bu maqsadga qanchalik uzoq ekani ma’lum bo‘ldi.

PISA imtihoni

2022 yilda O‘zbekiston birinchi marta Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT)ning PISA tadqiqotida ishtirok etdi. Ushbu tadqiqot maktab o‘quvchisining yodlab olgan qoidani qayta aytib berish qobiliyatini emas, balki bilimlardan foydalana olish ko‘nikmasini — matnni tushunish, amaliy matematik masalalarni yechish, axborotni talqin qilish va tabiiy-ilmiy bilimlarni amaliyotda qo‘llash qobiliyatini baholaydi.

Natijalar IHTT mamlakatlari o‘rtacha ko‘rsatkichlaridan ancha past bo‘ldi. IHTT ma’lumotlariga ko‘ra, matematika savodxonligi bo‘yicha kamida ikkinchi darajaga O‘zbekistonlik o‘quvchilarning 19 foizi erishgan, tashkilot mamlakatlari bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkich esa 69 foizni tashkil etgan. O‘qish savodxonligida bu ko‘rsatkich 14 foizga qarshi 74 foiz, tabiiy fanlarda esa 19 foizga qarshi 76 foiz bo‘ldi. Matematika bo‘yicha O‘zbekiston 81 ishtirokchi orasida 72-o‘rinni, o‘qish va tabiiy fanlar bo‘yicha esa 80-o‘rinni egalladi. Eng yuqori darajalarga erishgan o‘quvchilar deyarli bo‘lmadi.

Hozircha dinamikani solishtirish imkoni yo‘q: O‘zbekiston ushbu reytingda birinchi va hozircha yagona marta ishtirok etdi. Shunga qaramay, tadqiqot boshlang‘ich nuqtani belgilab berdi va 1990-yillarning oxiridagi maktabga bildirilgan e’tirozlarni eslatuvchi muammoni ko‘rsatdi: mustaqil fikr yuritish, axborot bilan ishlash va bilimlarni amaliyotda qo‘llash ko‘nikmalari hanuz zaif tomon bo‘lib qolmoqda. Bugungi navbatdagi islohot markazida ham aynan shu ko‘nikmalar turibdi.

Finlyandiya ekspertizasi va Singapur darsliklari

Bugun darsliklarni tayyorlashda hokimiyat xorijiy tajribalarga tayanishga qaror qildi. Prezident ma’muriyati ma’lum qilishicha, boshlang‘ich sinflar uchun darsliklar «Finlyandiya ta’lim alyansi» sertifikatidan o‘tgan, 5–7-sinflar uchun matematika, fizika, kimyo va biologiya darsliklari esa Singapur tajribasi asosida ishlab chiqilgan.

Bu yerda muhim bir jihat bor. Education Alliance Finland — Finlyandiya Ta’lim vazirligi ham, Finlyandiya maktab dasturini tasdiqlaydigan davlat organi ham emas. Bu ta’lim mahsulotlarini ekspertizadan o‘tkazish xizmatlarini ko‘rsatuvchi tashkilot. 2023 yili u O‘zbekistonning Novda Edutainment nashriyoti bilan hamkorlik qilganini ma’lum qildi: fin va xalqaro ekspertlar nashriyotning boshlang‘ich sinflar uchun darsliklari va metodik qo‘llanmalarini baholagan, jumladan ularni Finlyandiyaning milliy o‘quv dasturi bilan taqqoslagan.

Shuning uchun o‘zbekistonlik boshlang‘ich sinf o‘quvchilari «fin darsliklari»ga o‘tayotgani haqida gapirish noto‘g‘ri. Gap tashqi pedagogik ekspertizadan o‘tgan o‘zbek o‘quv qo‘llanmalari haqida bormoqda. Singapur bilan bog‘liqlik esa to‘g‘ridan to‘g‘ri: 5–7-sinflar uchun aniq va tabiiy-ilmiy fanlarning bir qator darsliklari Singapur tajribasi asosida yaratilgan.

Yangi materiallar dars jarayonini ham o‘zgartirishi kerak. O‘quvchi tayyor javobni yodlash bilan cheklanmasdan, savol berish, axborotni tahlil qilish, o‘z fikrini asoslash va boshqa o‘quvchilar bilan hamkorlikda ishlashga o‘rgatiladi. O‘quv dasturiga ekologik, moliyaviy va raqamli savodxonlik bo‘yicha yuzlab mavzular qo‘shilgan.

Shunday qilib, tarixiy o‘xshashlik yuzaga kelmoqda: 1997 yilgi Milliy dasturda maktab mustaqil fikrlash yetarli emasligi uchun tanqid qilingan edi. Qariyb uch o‘n yil o‘tib, xuddi shu muammo yana islohot zaruratini asoslovchi asosiy dalillardan biriga aylanmoqda. Biroq, Finlyandiya va Singapur — O‘zbekiston ta’limi yangi geografiyasining faqat bir qismi, xolos.

Cambridge, Germaniya va Xitoy

2026 yil 18 avgust kuni Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi yangi milliy o‘quv dasturini ishga tushirdi. Joriy etilgandan so‘ng u qariyb yetti million nafar o‘quvchini qamrab olishi kutilmoqda. YUNISЕF ma’lumotlariga ko‘ra, dastur SmartED loyihasi doirasida Cambridge University Press and Assessment bilan hamkorlikda, fond ko‘magida ishlab chiqilgan. Loyihani Islom taraqqiyot banki, Arab muvofiqlashtiruvchi guruhi va Ta’lim sohasidagi global hamkorlik tashkiloti moliyalashtirmoqda. Mualliflar ma’lum qilishicha, ishda 147 nafar milliy va 30 nafar xalqaro mutaxassis ishtirok etgan, hozirga qadar 260 dan ortiq ishchi uchrashuv va maslahatlashuvlar o‘tkazilgan.

Dastur aniq o‘quv natijalari va kompetensiyalar atrofida qurilgan. U bilimlarni fanlar o‘rtasida va real hayot bilan yanada kuchliroq bog‘lashi, shuningdek, raqamli savodxonlik, ekologik ta’lim va ijtimoiy-emotsional ko‘nikmalarni qamrab olishi kerak. Maqsad — natijalari xalqaro A Level standarti bilan taqqoslanadigan ta’lim trayektoriyalarini yaratish. Britaniya ekspertizasi endi nafaqat alohida darsliklarni yaratishda, balki maktab o‘quv dasturining o‘ziga xos tuzilmasini qayta qurishda ham qo‘llanilmoqda.

Oliy ta’limda yana bir xorijiy yo‘nalish paydo bo‘ldi. Joriy yil yozida O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarining o‘n nafar rektori Germaniyaga borib, nazariy ta’limni korxonalardagi amaliyot bilan uyg‘unlashtiradigan dual ta’lim modelini o‘rgandi. Endi bunday ta’lim bilan uchinchi va to‘rtinchi bosqich talabalarining kamida 80 foizini — qariyb 185 ming nafar kishini qamrab olish maqsad qilingan. 2027/2028 o‘quv yilida dasturga 75 ta oliy ta’lim muassasasi va 3,5 mingta korxonani jalb qilish rejalashtirilmoqda.

Bu qatorga Xitoy ham qo‘shilmoqda. Xivada Lyaonin pedagogika universitetining filiali tashkil etilmoqda. U yerda xitoy tili, xalqaro biznes, turizm va sun’iy intellekt bo‘yicha mutaxassislar tayyorlash rejalashtirilgan. Kollejlar dasturlarini yangilashda ham Xitoy tajribasidan foydalanish ko‘zda tutilmoqda.

Shunday qilib, g‘ayrioddiy konstruksiya yuzaga kelmoqda: maktab darsliklarining bir qismi uchun Finlyandiya ekspertizasi, matematika va tabiiy fanlar uchun Singapur, milliy o‘quv dasturi uchun Cambridge, oliy ta’limni ishlab chiqarish bilan bog‘lash uchun Germaniya, oliy va kasbiy ta’limning ayrim yo‘nalishlari uchun Xitoy tanlandi. Xorijiy tajribani o‘zlashtirishning o‘zi normal holat: deyarli hech bir zamonaviy tizim izolyatsiyada rivojlanmaydi. Masala boshqa narsada: muvaffaqiyatli elementni uni muvaffaqiyatli qilgan muhitdan alohida holda ko‘chirish mumkinmi?

O‘qituvchisiz darslik

Finlyandiya maktabi qandaydir o‘ziga xos darsliklar to‘plami bilan mashhur emas. Uning natijalari o‘qituvchilarni tayyorlash tizimi, maktabning tashkil etilishi, o‘qituvchining roli, bolalarni qo‘llab-quvvatlash tizimi va umumiy ta’lim madaniyati bilan bog‘liq. Xuddi shu holat Singapurga ham taalluqli: mashhur Singapur matematikasi o‘qituvchilarni tanlash va tayyorlash, bilimlarni baholash hamda maktablarni boshqarishning keng qamrovli tizimi doirasida mavjud.

Darslikni tarjima qilish yoki moslashtirish nisbatan oson. O‘n minglab sinflarda kundalik ta’lim amaliyotini o‘zgartirish esa ancha qiyin. Hozirgi islohotdan ko‘rinib turibdiki, hukumat buni tushunmoqda.

Taqdimot ma’lumotlariga ko‘ra, yangi darsliklar bilan bir qatorda 110 ming nafar boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi malaka oshirish kurslaridan o‘tdi. Singapurlik hamkorlar ishtirokida 121 nafar master-trener va 739 nafar pedagog-mentor tayyorlandi, ular keyinchalik qariyb 90 ming nafar o‘qituvchini o‘qitdi. Faqat yodlashga emas, balki bilimlarni tushunish va amaliyotda qo‘llashga ham yo‘naltirilgan baholash tizimi hozirda besh mingta maktabda amal qilmoqda. Shavkat Mirziyoyev taqdimotda yangi darsliklarni tayyorlashning o‘zi yetarli emasligini ta’kidladi: o‘zgarishlar bir vaqtning o‘zida o‘qituvchilar, o‘qitish usullari va bilimlarni baholash tizimiga ham taalluqli bo‘lishi kerak.

Aynan shu jihatda hozirgi islohot o‘zining asosiy sinovidan o‘tishi kerak. O‘zbekistonga shunchaki parta ustiga boshqa kitob qo‘yish emas, balki o‘nlab yillar davomida tayyor bilimni yuqoridan pastga uzatish tamoyili asosida qurilgan tizimda o‘qituvchi va o‘quvchining odatiy rolini o‘zgartirish zarur.