Kosmosdan ham ko‘zga tashlanayotgan gaz

Sentyabr oyidagi gaz chiqindisi. popsci.com fotosurati

Oktyabr oyi oxirida metan chiqindilari mavzusi Turkmanistonning rasmiy kun tartibidan mustahkam o‘rin oldi. Avvaliga mamlakatdagi BMT vakolatxonasi ushbu muammoga bag‘ishlangan alohida ma’ruza e’lon qildi. Keyin, oy oxirida Ashxobodda metan bo‘yicha mintaqaviy konferensiya bo‘lib o‘tdi, 31 oktyabr kuni esa respublika prezidenti Serdar Berdimuhamedov neft-gaz majmuasidagi chiqindilarni kamaytirish bo‘yicha xalqaro hamkorlikni rivojlantirishni topshirdi.

Bularning barchasi Turkmanistondagi neft-gaz obyektlari ustida yirik va takroriy metan chiqindilari qayd etilayotgani haqidagi sun’iy yo‘ldosh kuzatuvlari davom etayotgan bir paytda yuz bermoqda. Biroq, Ashxobodning bugungi faolligini kutilmagan holat deb bo‘lmaydi: mamlakat bir necha yildan beri BMT, Jahon banki va Yevropa Ittifoqi bilan hamkorlikni bosqichma-bosqich yo‘lga qo‘yib, xalqaro monitoringga qo‘shilib kelmoqda va o‘zining hisobga olish tizimini tayyorlamoqda. Hozir bu jarayonlar bir nuqtada tutashdi. Metan sizib chiqishi ko‘lamini kosmosdan tobora aniqroq ko‘rish mumkin, yo‘qotilgan metan bir vaqtning o‘zida tovar gazining yo‘qotilishi hamdir, chiqindilar haqidagi ma’lumotlarning shaffofligi esa xalqaro moliyalashtirish va ehtimoliy eksport bozorlariga kirish uchun ahamiyat kasb etmoqda.

Sun’iy yo‘ldoshlar nimani ko‘rsatmoqda?

Metan rangsiz gaz, biroq uning yirik chiqindilarini masofadan aniqlash va ularning jadalligini baholash mumkin. 2026 yil sentyabr oyida sun’iy yo‘ldosh tizimlari Turkmanistonda yana bir bor bir qator yirik metan chiqindilarini qayd etdi.

Manbalardan biri Methane Leaks loyihasi bazasida TKM_S_555 belgisi bilan qayd etilgan. 21 sentyabrdan 29 sentyabrgacha bu yerda sakkizta metan buluti aniqlangan. Ularning taxminiy chiqish jadalligi soatiga 1500 kilogrammdan 4456 kilogrammgacha bo‘lgan. Yana bir obyektda — TKM_S_561 hududida — 29 sentyabr kuni NASA'ning EMIT sun’iy yo‘ldoshi soatiga taxminan 2194 kilogramm jadallikdagi chiqindini aniqlagan.

Methane Leaks har ikki manbani «Turkmangaz» davlat konserni bilan bog‘laydi, biroq bu mansublikni tasdiqlangan emas, balki ehtimoliy deb baholaydi. Shuningdek, loyiha chiqindilar bir vaqtning o‘zida yuz bermagan, balki, ehtimol, ma’lum vaqt davomida to‘plangan ta’sir natijasi bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi.

BMTning 28 oktyabrda e’lon qilingan ma’ruzasida Turkmanistonda chiqindilarning yuqori darajada ekaniga olib kelayotgan asosiy sabablar sifatida eskirib borayotgan neft-gaz infratuzilmasi, asbob-uskunalar yordamida o‘lchash ishlarining yetarli emasligi va qazib olinayotgan gazning bir qismidan foydalanish imkoniyatlari cheklangani ko‘rsatilgan. Unda keltirilgan BMT Atrof-muhit dasturining (UNEP) Metan chiqindilari xalqaro observatoriyasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda mamlakat neft-gaz sektori taxminan 4,3 million tonna metan chiqargan, sun’iy yo‘ldosh monitoringi esa 222 tadan ortiq yirik hodisa va alohida chiqindi manbalarini aniqlagan.

BMT Xalqaro energetika agentligining 2025 yil uchun baholarini keltiradi: Turkmanistonda metan chiqindilarining umumiy hajmi taxminan 6,19 million tonnani tashkil etgan. Shundan 5,81 million tonnasi yoki qariyb 94 foizi energetika sohasi hissasiga to‘g‘ri kelgan.

Taqqoslash uchun, jahon miqyosida antropogen metan chiqindilarining taxminan 40 foizi energetika sektori hissasiga to‘g‘ri keladi.

Taqdimot. edf.org fotosurati

Global Methane Tracker 2026 hisobotida Xalqaro energetika agentligi Turkmanistonni neft va gaz qazib olishda metan chiqindilari jadalligi dunyoda eng yuqori bo‘lgan mamlakatlar qatoriga kiritgan. Bu ko‘rsatkich Venesueladagi darajaga yaqin. Yevrosiyo mintaqasida MARS tizimi aniqlay oladigan darajada yirik bo‘lgan neft-gaz hodisalarining uchdan biridan ko‘prog‘i Turkmaniston hissasiga to‘g‘ri keladi. Xalqaro energetika agentligi baholariga ko‘ra, 2020 yildan 2023 yilgacha mamlakatda metan chiqindilari bo‘yicha yirik superemitter hodisalari bilan bog‘liq chiqindilar hajmi yiliga o‘rtacha 15 foizdan ko‘proqqa oshgan. Bu aynan sun’iy yo‘ldoshlar aniqlay oladigan yirik hodisalar haqida gap ketmoqda, Turkmanistondagi barcha metan chiqindilari har yili 15 foizga o‘sgani haqida emas.

Biroq, sun’iy yo‘ldoshlar vaziyatning to‘liq manzarasini ko‘rsata olmaydi. Ular yirik gaz bulutlarini yaxshi aniqlaydi, ammo natija chiqindi quvvati, uskunaning xususiyatlari, bulutlilik, shamol va sun’iy yo‘ldoshning uchib o‘tish vaqtiga bog‘liq. Shuning uchun masofaviy monitoring obyektlarning o‘zida muntazam o‘lchovlar olib borish bilan to‘ldirilishi kerak. Turkmanistonda esa hozircha aynan shu borada jiddiy kamchilik mavjud.

BMT ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yildan beri sun’iy yo‘ldoshlar mamlakatda metanning 248 ta alohida nuqtaviy manbasini aniqlagan. 2025 yilda 162 ta manba qayd etilgan, ulardan 38 tasi kuzatuvlarning so‘nggi olti oyida doimiy yoki tez-tez takrorlanuvchi manbalar sifatida tasniflangan. Shu bilan birga, tizim amaliy natijalarga erishishga qodir ekanini ham ko‘rsatdi. Yirik manbalardan biri 2024 yil iyulidan 2025 yil iyunigacha kuzatilgan. MARS tizimining navbatdagi ogohlantirishidan so‘ng «Turkmangaz» Shimoliy Balguy hududida quvurning jiddiy eskirganini aniqlab, ta’mirlash ishlarini amalga oshirgan. Yana ikkita manba 2025 yil 22 iyunda aniqlangan, ikki kundan keyin esa konsern tegishli obyektlarda ta’mirlash ishlari yakunlanganini ma’lum qilgan.

Shunday qilib, sun’iy yo‘ldosh monitoringi tashqi kuzatuv vositasidan mamlakat ichida ham undan kelib tushgan signallarga munosabat bildiriladigan vositaga aylanib bormoqda. Biroq bir nechta sizib chiqish holatining bartaraf etilgani hozircha chiqindilarning tizimli ravishda kamayganini anglatmaydi.

Nima uchun Ashxobod metan muammosiga aynan hozir e’tibor qaratyapti?

Siyosiy jihatdan Turkmaniston bu yo‘nalishdagi harakatni 2023 yildayoq boshlagan. Dubayda bo‘lib o‘tgan COP28 iqlim konferensiyasida Serdar Berdimuhamedov mamlakatning Global Methane Pledge tashabbusiga qo‘shilganini e’lon qilgandi. Ushbu tashabbus 2030 yilgacha antropogen metan chiqindilarini 2020 yildagi darajaga nisbatan kamida 30 foizga qisqartirish bo‘yicha umumiy jahon maqsadini nazarda tutadi. Bu har bir davlat uchun bir xil majburiy kvota belgilanganini anglatmaydi, biroq ishtirokchi mamlakatlar umumiy maqsadga erishishga yordam beradigan o‘z chora-tadbirlarini ko‘rishi kerak.

2024 yil noyabr oyida Turkmaniston 2025–2026 yillarga mo‘ljallangan xalqaro hamkorlik bo‘yicha «yo‘l xaritasi»ni tasdiqladi. Shu bilan birga, mamlakat Methane Alert and Response System — MARS tizimi bilan hamkorlikni rivojlantirmoqda. Ushbu tizim BMT Atrof-muhit dasturiga sun’iy yo‘ldoshlar yordamida yirik chiqindi manbalarini aniqlash va bu haqdagi ma’lumotlarni hukumatlar hamda operatorlarga yetkazish imkonini beradi.

Keyingi qadam — faqat tashqi sun’iy yo‘ldosh kuzatuvlariga bog‘liq bo‘lib qolmasdan, doimiy hisob yuritishning o‘z tizimini yaratish. 2026 yil yanvar oyida Jahon banki Turkmaniston neft-gaz sektorida metan chiqindilarini monitoring qilish, hisobot berish va verifikatsiyalash tizimini yaratish loyihasi hujjatlarini e’lon qildi. Dastur qiymati 5 million dollarni tashkil etadi. Loyiha milliy ma’lumotlar bazasini yaratish, o‘lchov va hisobot berishning yagona qoidalarini joriy etish, uskunalar xarid qilish, mutaxassislarni o‘qitish hamda ayrim obyektlarni tekshirishni nazarda tutadi. Ishlarda Atrof-muhitni muhofaza qilish vazirligi, «Turkmangaz» va «Turkmanneft» ishtirok etishi kerak.

31 oktyabr kuni ushbu loyiha hukumat majlisida muhokama qilindi. Bosh vazir o‘rinbosari Guvanch Agadjanov «Turkmangaz» va «Turkmanneft» Jahon banki dasturi doirasida xorijiy kompaniyalar bilan hamkorlik qilayotganini ma’lum qildi. Shundan so‘ng Berdimuhamedov metan chiqindilarini kamaytirish sohasida xalqaro sheriklikni rivojlantirishni topshirdi, deb xabar beradi TDH davlat axborot agentligi.

Ashxoboddagi metan bo‘yicha mintaqaviy konferensiya. Business Turkmenistan fotosurati

Ayniqsa, oktyabr oyida ishlar sezilarli darajada jadallashdi. 12–16 oktyabr kunlari Turkmaniston delegatsiyasi Buyuk Britaniyada o‘quv safarida bo‘lib, sun’iy yo‘ldosh monitoringi, gaz sizib chiqishini aniqlash usullari va metan chiqindilari bo‘yicha Yevropa talablarini o‘rgandi. Yevropa Ittifoqi vakolatxonasi bu ishlarni Turkmanistonning Yevropa energetika bozori bilan hamkorlik istiqbollari bilan ham bevosita bog‘ladi.

19 oktyabr kuni Yevropa Ittifoqi va Germaniya «Turkmangaz»ning Tabiiy gaz ilmiy-tadqiqot institutiga LDAR — Leak Detection and Repair uskunalarini topshirdi. Ushbu uskunalar sanoat obyektlarining o‘zida gaz sizib chiqishini aniqlash va uning joylashuvini aniq belgilash uchun mo‘ljallangan. Shu bilan birga, konsern mutaxassislarini uskunalardan foydalanishga o‘rgatish boshlandi.

21–23 oktyabr kunlari «Turkmaniston nefti va gazi — 2026» xalqaro konferensiyasida metan masalasi muhokama qilindi. Unda BMT chiqindilarni qisqartirish bo‘yicha qo‘shma dastur loyihasini taqdim etdi. Shundan keyin 28 oktyabr kuni BMT ma’ruzasi e’lon qilindi, 29–30 oktyabr kunlari esa CAREC mintaqaviy konferensiyasi bo‘lib o‘tdi. Unda o‘lchovlar va ta’mirlashdan tortib, moliyalashtirish manbalarini izlashgacha bo‘lgan amaliy masalalar muhokama qilindi.

Bir necha hafta ichida yuz bergan bu qadar ko‘p voqea metan masalasi Ashxobod uchun xalqaro iqlim diplomatiyasining bir qismi bo‘lib qolmayotganini ko‘rsatadi. Bu yo‘nalishda aniq uskunalar, mutaxassislar, ma’lumotlar bazalari va muayyan loyihalar paydo bo‘la boshladi.

Buning sababi faqat ekologiya bilan bog‘liq emas. Metan tabiiy gazning asosiy tarkibiy qismidir. Shuning uchun sizib chiqish holatlarining katta qismi mamlakat ichida foydalanish yoki sotish mumkin bo‘lgan mahsulotning yo‘qotilishini anglatadi.

Gaz eksportning asosini tashkil etadigan Turkmaniston uchun bu ayniqsa muhim. BMT keltirgan milliy statistika ma’lumotlariga ko‘ra, 2024 yilda tabiiy gaz mamlakat eksport tushumlarining 66,9 foizini tashkil etgan.

BMT hisob-kitoblariga ko‘ra, Turkmaniston metan chiqindilari bilan birga yo‘qotayotgan energiya hajmi nazariy jihatdan mamlakatning ichki elektr energiyasi iste’molidan taxminan besh baravar ko‘p. 2022 yilda gaz qazib olish hajmining 7,5 foiziga teng chiqindilarni qisqartirishdan keladigan iqtisodiy samara kamida 1,2 milliard dollarga baholanmoqda. Mamlakat uglerodli moliyalashtirish mexanizmlari orqali qo‘shimcha ravishda 50–300 million dollar jalb qilishi ham mumkin edi. Bu hisob-kitoblarga asoslangan baholar bo‘lib, Turkmanistonning olgan mablag‘lari emas.

Aynan shuning uchun gaz qazib oluvchi mamlakat uchun metanga qarshi kurash uglevodorodlarni kamroq qazib olish talabidan tubdan farq qiladi. Chiqindilarning katta qismini quvurlarni ta’mirlash, nosoz uskunalarni almashtirish, gaz sizib chiqishini bartaraf etish va gazni atmosferaga chiqarib yuborishni qisqartirish orqali kamaytirish mumkin. Ayrim hollarda bunday xarajatlar saqlab qolingan gazning o‘zi hisobiga qoplanadi.

Gap faqat iqlim haqida emas

Yana bir omil — tashqi bozorlardagi talablarning o‘zgarishi. Yevropa Ittifoqi metan chiqindilari bo‘yicha tartibga solish talablarini import qilinadigan neft, gaz va ko‘mirga nisbatan ham bosqichma-bosqich joriy etmoqda. 2027 yildan ayrim shartnomalar uchun monitoring, hisobot berish va verifikatsiya tizimlariga oid talablar kuchga kiradi, 2028 yildan importchilar yoqilg‘ining metan chiqindilari jadalligi haqidagi ma’lumotlarni taqdim etishi kerak bo‘ladi, 2030 yildan esa bu ko‘rsatkich bo‘yicha eng yuqori chegaralar belgilanadi. Batafsil jadval Yevropa komissiyasi tomonidan e’lon qilingan.

Hozircha Yevropa omilining ahamiyatini oshirib ko‘rsatish kerak emas. Turkman gazining asosiy xaridori Xitoy bo‘lib qolmoqda, Turkmaniston hozirda Yevropa Ittifoqiga katta hajmda to‘g‘ridan to‘g‘ri gaz yetkazib bermayapti.

Biroq, Ashxobod eksport yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilishdan anchadan beri manfaatdor, Bryussel esa metan standartlari bo‘yicha ishlarni Yevropa energetika bozoridagi hamkorlik istiqbollari bilan bevosita bog‘lamoqda.

OGT konferensiyasi. Tashkilotchilar fotosurati

Bunday bozor uchun gaz kam chiqindi bilan qazib olinayotganini shunchaki e’lon qilishning o‘zi kifoya emas. O‘lchovlar va tekshirish mumkin bo‘lgan ma’lumotlar zarur. Aynan shu jihatdan hozircha kosmosdan ko‘rinayotgan holat bilan sohaning o‘zida o‘lchanayotgan ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi tafovut yaqqol sezilmoqda. BMTning oktyabr oyidagi ma’ruzasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yilda Oil and Gas Methane Partnership 2.0 tizimi Turkmanistondagi gaz qazib olish hajmining atigi 9 foizini qamrab olgan. Alohida ishlab chiqarish obyektlari darajasida to‘laqonli o‘lchov va hisobot tizimi hali shakllanish jarayonida.

Shuning uchun Ashxobodning bugungi faolligini keyingi bosqichga o‘tish sifatida baholash to‘g‘riroq bo‘ladi. Dastlab xalqaro majburiyatlar va «yo‘l xaritalari» paydo bo‘ldi, keyin sun’iy yo‘ldoshlardan ogohlantirishlar kelib tushdi va ayrim ta’mirlash ishlari amalga oshirildi. Endi esa yer usti o‘lchov uskunalari, mutaxassislarni o‘qitish, Jahon banki tizimi va moliyalashtirishni jalb qilishga urinishlar paydo bo‘lmoqda.

Hozircha tub burilish haqida gapirishga erta. Xalqaro energetika agentligi hamon Turkmanistonni neft-gaz sektorida metan chiqindilari jadalligi eng yuqori bo‘lgan mamlakatlar qatoriga kiritmoqda, sun’iy yo‘ldoshlar esa yirik gaz bulutlarini aniqlashda davom etmoqda. Haqiqiy natija konferensiyalar yoki kelishuvlar soni bilan emas, balki takroriy chiqindi manbalari sonining qisqarishi, yirik chiqindilar jadalligining pasayishi va sizib chiqish holatlari bevosita joyida o‘lchanadigan obyektlar ulushining ortishi bilan baholanadi.

Metanni inson ko‘zi ilg‘amaydi. Ammo hozir yirik sizib chiqish holatlari kosmosdan shu qadar yaxshi ko‘rinadiki, ularni endi payqamaslik tobora qiyinlashib bormoqda.