Naxodkadan Fors ko‘rfazigacha

Eron prezidenti Mas’ud Pizishkian «MDH+1» formati — Tehronning Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi mamlakatlari bilan muloqot olib borishi uchun doimiy mexanizm yaratishni taklif qildi. «Tehran Times» gazetasi xabar berishicha, u bu tashabbusni 9 oktyabr kuni Turkmanistonning «Avaza» sayyohlik hududida bo‘lib o‘tgan MDH Davlat rahbarlari kengashi majlisida ilgari surgan.

Hozircha bu taklifning amaliy ahamiyati katta emas: tashkil topganiga 35 yil to‘lishi munosabati bilan o‘tkazilgan sammitga qaramay, Hamdo‘stlik haligacha yagona bozorga ham, qat’iy institutlarga ega ittifoqqa ham aylanmadi. Biroq, fevral oyi oxiridan buyon AQSH va Isroil bilan urush holatida bo‘lgan Eron uchun, The Daily Star gazetasi eslatishicha, bu sobiq sovet makonidagi yana bir hamkorlik maydonidir. MDH uchun esa bu tashqi hamkorlar uning doirasida hamkorlik qilishga intilayotganini ko‘rsatish imkoniyatidir.

Tehron uchun yana bir yo‘nalish — Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (YEOII) ham muhim ahamiyatga ega. Eron bilan ushbu tashkilot o‘rtasida erkin savdo to‘g‘risidagi bitim allaqachon amal qilmoqda, Eron tashkilotda kuzatuvchi maqomini olgan va to‘laqonli a’zolikka intilishini ochiq bayon qilgan. Agar bu ssenariy bir kun kelib amalga oshsa, YEOII sobiq SSSR chegaralaridan tashqariga birinchi marta kengayadi, uning aholisi qariyb yarmiga ko‘payadi va ittifoq hududi Naxodkadan Fors ko‘rfazigacha cho‘ziladi.

Eronga MDH nima uchun kerak?

Mas’ud Pizishkian sammitga Hamdo‘stlikka raislik qilayotgan Turkmanistonning maxsus mehmoni sifatida keldi. Turkmaniston Tashqi ishlar vazirligi ma’lum qilishicha, u MDH yetakchilari uchrashuvida birinchi marta ishtirok etdi. Pizishkian kelgusidagi «MDH mamlakatlari + Eron» formati doirasida savdo, energetika, transport, investitsiyalar, foydali qazilmalarni qazib olish, texnologiyalar, suv xo‘jaligi va ekologiya, turizm, ilmiy hamda madaniy aloqalarni rivojlantirishni taklif qildi. Eronning Hamdo‘stlikka a’zo bo‘lishi haqida gap ketayotgani yo‘q: Tehron aynan tashqi hamkorlik formatini taklif qilmoqda.

Bunday hamkorlik uchun asosning o‘zi yaqinda paydo bo‘ldi. «MDH plyus» formati g‘oyasini Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jomart To‘qayev 2024 yil oktyabr oyida Moskvada bo‘lib o‘tgan sammitda ilgari surgan edi, deb eslatadi BelTA agentligi. Bir yil o‘tib, 2025 yil 10 oktyabr kuni davlat rahbarlari Dushanbe shahrida ushbu formatni Hamdo‘stlikning boshqa mamlakatlar va tashkilotlar bilan hamkorlik qilishi uchun platforma sifatida tasdiqladilar. Bu MDH Ijroiya qo‘mitasi tomonidan e’lon qilingan qarordan ma’lum bo‘ladi. Hujjatni tayyorlash jarayonida formatning vazifasi qanday izohlangani ham e’tiborga molik. MDH Bosh kotibining o‘rinbosari Nurlan Seytimov 24.kg agentligi xabar berishicha, bu tashabbusni «jahon maydonida Hamdo‘stlikning ijobiy imijini ilgari surish», shuningdek, BMT va mintaqaviy tashkilotlar bilan aloqalarni kengaytirish zarurati bilan izohlagan.

MDH va Eron davlatlari rahbarlari. Surat tashkilotchilarning ijtimoiy tarmoqlaridan olingan

Bu ifoda sodir bo‘layotgan voqealarning siyosiy jihatini aniq ifodalaydi. Integratsiya chuqurligi nuqtayi nazaridan MDH hanuz sust birlashgan tuzilma bo‘lib qolmoqda. Unda 2011 yilda imzolangan erkin savdo zonasi to‘g‘risidagi bitim amal qiladi, biroq milliy davlatlardan yuqori turuvchi iqtisodiy tartibga soluvchi organ, yagona bojxona hududi, yagona tashqi tarif va umumiy mehnat bozori mavjud emas. A’zo davlatlar YEOIIga qaraganda ancha ko‘proq mustaqillikni saqlab qolgan. Hamdo‘stlik, eng avvalo, siyosiy muloqot va turli sohalardagi muvofiqlashtirish maydoni sifatida faoliyat yuritadi. Bu xavfsizlikdan tortib transport va gumanitar aloqalargacha bo‘lgan yo‘nalishlarni qamrab oladi.

Eron uchun buning o‘zi ham yetarli bo‘lishi mumkin. Mazkur format Tehronga Rossiya, Markaziy Osiyo, Ozarbayjon va Armaniston bilan bir vaqtning o‘zida hamkorlik qilish uchun yana bir kanal taqdim etadi hamda uning so‘nggi yillardagi siyosatiga mos keladi: SHHT va BRIKSga a’zolik, Moskva va Osiyo poytaxtlari bilan yaqinlashuv. Urush esa bu hamkorlikka amaliy ahamiyat bag‘ishlamoqda.

AQSHning Eron portlariga nisbatan dengiz blokadasi saqlanib qolayotgan bir paytda, shimolga olib boruvchi quruqlik va Kaspiy dengizi orqali o‘tuvchi yo‘nalishlar Tehron uchun ayniqsa muhim ahamiyat kasb etmoqda.

Moskva uchun Eronning MDHga bo‘lgan qiziqishi, eng avvalo, ramziy ahamiyatga ega. Sobiq sovet hududidagi tuzilmalar uzoq vaqtdan beri a’zolarini yo‘qotib kelmoqda: Gruziya Hamdo‘stlikdan 2009 yildayoq chiqqan, Moldova esa, uning Tashqi ishlar vaziri Mixay Popshoy ma’lum qilganidek, 2027 yil 8 aprelda MDH a’zosi bo‘lishni to‘xtatadi. Bunday sharoitda ilgari hech qachon SSSR tarkibiga kirmagan yirik davlatning qiziqish bildirishi jarayonning teskari yo‘nalishda kechayotganini namoyish etish imkonini beradi. Hozircha bu, hech bo‘lmaganda, siyosiy manzara darajasidagi holatdir.

Eronning iqtisodiy manfaatlari esa boshqa yo‘nalishda namoyon bo‘ladi.

YEOII: vaqtinchalik bitimdan erkin savdoga qadar

Eronning YEOII bilan shartnomaviy munosabatlari 2018 yil 17 mayda, tomonlar erkin savdo zonasini tashkil etishga olib boruvchi vaqtinchalik bitimni imzolagan paytda boshlangan. Yevroosiyo iqtisodiy komissiyasi aniqlik kiritishicha, ushbu bitim 2019 yil 27 oktyabrda kuchga kirgan va faqat cheklangan turdagi tovarlarga imtiyozlar taqdim etgan.

Yevroosiyo iqtisodiy komissiyasi (YEIK) hisob-kitoblariga ko‘ra, Eronning Ittifoq bilan tovar ayirboshlash hajmi 2019 yildagi 2,4 milliard dollardan 2022 yilda 6,2 milliard dollargacha oshgan. Biroq bu o‘sishni faqat bitta kelishuv bilan izohlash noto‘g‘ri bo‘lar edi: dinamikaga narxlar, sanksiyalar va Rossiya tashqi savdosining qayta tuzilishi ham ta’sir ko‘rsatgan. Keyinchalik o‘sish bir maromda davom etmagan: BM.GE nashrining YEIK ma’lumotlariga tayanib yozishicha, 2023 yilda tovar ayirboshlash hajmi 5,2 milliard dollargacha kamaygan. YEIK kollegiyasi raisi Baxitjan Sagintayev ma’lum qilishicha, 2024 yilda esa bu ko‘rsatkich 5,9 milliard dollarni tashkil etgan.

Shunga qaramay, tomonlar hamkorlikni yanada chuqurlashtirishga qaror qilgan. 2023 yil 25 dekabrda Sankt-Peterburgda to‘laqonli erkin savdo to‘g‘risidagi bitim imzolandi. U 2025 yil 15 mayda kuchga kirdi. Belarus Iqtisodiyot vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, bitim tovar nomenklaturasining qariyb 90 foizi bo‘yicha bojlarni bekor qiladi. Ushbu tovarlar o‘zaro savdoning taxminan 95 foizini tashkil etadi. YEIK ma’lumotlariga ko‘ra, Eronning YEOIIdan import qilinadigan tovarlarga nisbatan o‘rtacha bojxona stavkasi 20 foizdan 4,5 foizga tushgan. Rossiya Bosh vaziri o‘rinbosari Aleksey Overchuk, «Interfaks» agentligi yozishicha, asosiy manfaat ko‘ruvchilar qatorida prokat metall mahsulotlari, temir rudasi xomashyosi, quvurlar, rangli metallar, qog‘oz, don va o‘simlik moylari eksportchilarini qayd etgan. O‘z navbatida, Eron qishloq xo‘jaligi va sanoat mahsulotlarining Rossiya, Qozog‘iston, Belarus, Armaniston va Qirg‘iziston bozorlariga kirish imkoniyatlarini kengaytirdi.

Pezeshkian va Putin. Sergey Bobylev / EPA / SPUTNIK fotosurati

Tehron keyingi qadamni yangi bitim kuchga kirishidan oldinroq tashladi. 2024 yil may oyida Eron kuzatuvchi maqomini so‘radi va shu yilning 26 dekabrida Oliy Yevroosiyo iqtisodiy kengashi unga ushbu maqomni berdi, deb xabar qiladi BelTA agentligi. Kuzatuvchi Ittifoq organlarining majlislarida taklifga binoan ishtirok etishi va maxfiy bo‘lmagan hujjatlarni olishi mumkin, biroq qarorlar qabul qilishda ishtirok etish huquqiga ega emas.

2025 yil yozida Tehron yanada kengroq maqsadlar haqida gapira boshladi. Bosh vazirning birinchi o‘rinbosari Muhammad Rizo Oref 14–15 avgust kunlari Cho‘lpon-Otada bo‘lib o‘tadigan Yevroosiyo hukumatlararo kengashi majlisiga yo‘l olar ekan, hukumat Eronning Ittifoqqa doimiy a’zoligini ta’minlashga yo‘l ochadigan mexanizmlar ustida ishlayotganini ma’lum qilgandi, deb xabar beradi Press TV telekanali. Shu bilan birga, Iran News Daily nashri yozishicha, Orefning o‘zi iqtisodiy ittifoqqa qo‘shilish siyosiy yoki madaniy tashkilotga a’zo bo‘lishdan ko‘ra murakkabroq ekanini tan olgan. Hozircha rasmiy a’zolik jarayoni boshlangani yo‘q, Eron kuzatuvchi bo‘lib qolmoqda va YEOII yaqin orada kengayishi haqida gapirish uchun asos yo‘q. Biroq, bu g‘oya mamlakat rahbariyati darajasidayoq yangramoqda.

Naxodkadan Fors ko‘rfazigacha

Ehtimoliy kengayish ko‘lamini avvalgi kengayishlar bilan taqqoslab bo‘lmaydi: 2015 yilda Ittifoqqa Armaniston va Qirg‘iziston qo‘shilgan edi. Hozirda bu ikki mamlakatda jami 10 millionga yaqin kishi yashaydi. YEIK statistik to‘plamiga ko‘ra, YEOIIning beshta mamlakatida taxminan 186 million kishi istiqomat qiladi. BMT baholariga ko‘ra, Eron aholisi 93 million kishidan oshadi, garchi Eron Statistika markazi bu raqamni taxminan 87 million deb ko‘rsatsa-da. Shunday qilib, jami aholi soni 270–280 million kishiga yetadi.

Jug‘rofiya ham o‘zgaradi. Rossiya YEOII hududini Tinch okeanigacha olib chiqsa, Eron uni Fors ko‘rfazi va Ummon dengiziga olib chiqqan bo‘lar edi. Bunday konfiguratsiyaning asosiy amaliy ahamiyati transport bilan bog‘liq.

Eron uzoq vaqtdan beri Rossiya va Markaziy Osiyo uchun janubiy transport yo‘lagiga aylanishga intilmoqda: uning hududidan «Shimol — Janub» xalqaro transport koridorining tarmoqlari o‘tadi. Sharqiy yo‘nalish Qozog‘istonni Turkmaniston orqali Eron bilan temir yo‘l vositasida bog‘laydi, g‘arbiy yo‘nalish Ozarbayjon orqali o‘tadi, yana bir yo‘nalish esa Kaspiy dengizi orqali amalga oshiriladi.

Biroq, hali yaxlit va uzluksiz transport tizimini yaratishga ancha bor. G‘arbiy tarmoq Ozarbayjonga, sharqiy tarmoq esa Turkmanistonga bog‘liq. Eronning o‘zida ham uzilish mavjud: Resht — Astara o‘rtasidagi 162 kilometrlik temir yo‘l uchastkasi hanuz qurilmagan. Ushbu uchastkani qurish bo‘yicha ijro shartnomasini imzolash jangovar harakatlar sababli 2026 yil oxiriga ko‘chirilgan, deb xabar qiladi «Kommersant’» nashri Eronning Rossiyadagi elchisi Kazem Jaloliyga tayanib (manba). Koridor qurilayotganining asosiy sabablaridan biri bo‘lgan janubiy portlar esa hozir AQSH blokadasi ostida. Shu bois Eronning rasman a’zo bo‘lishi avtomatik ravishda yagona transport makonini vujudga keltirmaydi.

Biroq, bu Ittifoq uchun janubiy yo‘nalishning ahamiyatini keskin oshirgan bo‘lar edi. Eron portlari a’zo davlat infratuzilmasining bir qismiga aylanar, Fors ko‘rfaziga olib boruvchi yo‘nalishlarni rivojlantirish esa tashqi hamkor bilan hamkorlik qilishdan birlashmaning ichki vazifasiga aylanar edi.

To‘laqonli a’zolik nimalar beradi?

Eron allaqachon qulay savdo rejimidan foydalanmoqda. Shuning uchun asosiy savol — a’zolik amaldagi erkin savdo zonasiga nisbatan qanday qo‘shimcha imkoniyatlar yaratishida. Bu imkoniyatlar anchagina bo‘lishi mumkin. YEOII tovarlar, xizmatlar, kapital va ishchi kuchining erkin harakatlanishini nazarda tutadi. A’zo davlatlar fuqarolari Ittifoqning boshqa mamlakatlarida mehnat faoliyatini amalga oshirish uchun ishlashga ruxsatnoma olmasdan ishlashi mumkin. Qariyb 90 million aholiga ega mamlakat uchun bu integratsiyaning mutlaqo boshqa darajasidir. Tehron qarorlar qabul qilishda ovoz berish huquqiga ega bo‘lar, shuningdek, texnik tartibga solish, bojxona qonunchiligi va tashqi savdo siyosati bo‘yicha yagona tizimga qo‘shilar edi.

Eron Sanoat, konlar va savdo vaziri Muhammad Atabak hamda YEIKning bojxona hamkorligi bo‘yicha vaziri Ruslan Davidov. dknews.kz fotosurati

Energetika bilan bog‘liq jihat ham bor. Eron neft va gaz zaxiralari bo‘yicha dunyodagi eng yirik davlatlar qatoriga kiradi. Agar u Rossiya va Qozog‘iston bilan bir ittifoqqa birlashsa, uglevodorodlarning uchta yirik ishlab chiqaruvchisi bir tuzilma tarkibida jamlangan bo‘lar edi. Bu svop yetkazib berishlar, neft-kimyo sanoati, elektr energetikasi va transport sohalarida yangi imkoniyatlarni ochadi. Biroq, bu uchala davlat ham ayrim bir xil bozorlar uchun raqobatlashishini o‘zgartirmaydi.

Tartibga solish masalasi yanada murakkabroq. Eron o‘n yillar davomida sanksiyalar, valyuta cheklovlari, davlatning iqtisodiyotdagi katta roli va milliy bojxona himoyasi sharoitida o‘z iqtisodiyotini shakllantirdi. A’zolik qonunchilikning katta qismini qayta ko‘rib chiqish va umumiy qoidalarni, jumladan, yagona tashqi bojxona tarifini qabul qilishni talab etadi.

Nihoyat, sanksiyalar bilan bog‘liq xavflar ham mavjud. Rossiya va Belarusning o‘zi ham G‘arbning keng ko‘lamli cheklovlari ostida, biroq Qozog‘iston, Armaniston va Qirg‘iziston xalqaro moliya tizimi bilan ancha yaqin aloqalarga ega. Eron bilan integratsiyaning yanada chuqurlashishi banklar va kompaniyalar AQSH hamda Yevropa sanksiyalarini, shuningdek, ikkilamchi cheklovlar xavfini hisobga olishi kerak bo‘lgan operatsiyalar sonini ko‘paytiradi. Urush bu xavfni yanada kuchaytirmoqda: Gulf News nashri yozishicha, Vashington Eron neftini tashish bilan shug‘ullanuvchi tarmoqlarga nisbatan sanksiyalar joriy etishda davom etmoqda.

Eronning a’zo bo‘lishi zarurmi?

Tehronning hozirgi mavqei ham ancha qulay: tovar pozitsiyalarining qariyb 90 foizi bo‘yicha erkin savdo, kuzatuvchi maqomi, YEIK bilan hamkorlik, qo‘shma transport loyihalari va shu bilan birga o‘z savdo hamda valyuta siyosatini mustaqil yuritish imkoniyati. A’zolik ko‘proq huquq va umumiy bozorga yanada kengroq kirish imkonini beradi, biroq buning evaziga Ittifoq qoidalarining katta qismini qabul qilish talab etiladi. Qaror YEOIIning barcha besh a’zosi roziligini, rasmiy tartib-taomillardan o‘tishni va qonunchilikni moslashtirishni taqozo etadi. Shuning uchun Orefning bayonotlari bilan Eronning haqiqiy a’zoligi o‘rtasida ancha vaqt o‘tishi mumkin.

Bu yerda Eronning ikki yo‘nalishi o‘rtasidagi farq yaqqol ko‘rinadi. MDH Tehronga qulay siyosiy minbar beradi. Hamdo‘stlik va Moskva uchun esa bu sobiq SSSR hududidan tashqaridagi hamkorlar ham Yevroosiyo tuzilmalariga qiziqish bildirayotganini namoyish etish imkonidir. Bu holat tashkilotning ayrim a’zolari uni tark etayotgan bir paytda yuz bermoqda. YEOIIda esa masala butunlay boshqa ko‘lamga ega: erkin savdo amal qilmoqda, kuzatuvchi maqomi olingan va a’zolikka intilish niyatini Bosh vazirning birinchi o‘rinbosarining o‘zi bildirgan.

Agar bu qadam bir kun amalga oshsa, YEOII ilk bor sobiq SSSR hududidan chetdagi davlatni o‘z tarkibiga qabul qiladi, aholi sonini qariyb yarmiga oshiradi va Fors ko‘rfaziga chiqish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shunda «Naxodkadan Fors ko‘rfazigacha» degan ibora siyosiy metafora bo‘lib qolmay, Ittifoq hududining haqiqiy tavsifiga aylanadi. Hozircha esa bu rejaning taqdiri nafaqat Moskva va Tehrondagi muzokaralarga, balki Eron atrofidagi urush qanday yakun topishiga ham bog‘liqdir.