Qozog‘iston Big Oil'ga qarshi: Qashag‘andagi 160 milliard dollarlik da’vo ortida nima turibdi?

Xalqaro tergovchi jurnalistlar konsorsiumi (International Consortium of Investigative Journalists) Qozog‘iston va Qashag‘an konini o‘zlashtirishda ishtirok etayotgan dunyoning eng yirik neft kompaniyalari o‘rtasidagi arbitraj ishi bo‘yicha yangi tafsilotlarni oshkor qildi. Ostona da’vo qilishicha, konni ishga tushirishdagi ko‘p yillik kechikishga korrupsiya va samarasiz boshqaruv sabab bo‘lgan. Qashag‘an operatori — North Caspian Operating Company (NCOC) esa bu da’volarni rad etib, korrupsiya bilan bog‘liq qonunbuzarliklar «Nazarboyev davri»dagi qozog‘istonlik amaldorlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ta’kidlamoqda. Nizo tafsilotlari — «Farg‘ona» materialida.

Korrupsiya bo‘yicha ayblovlar

Qashag‘anni o‘zlashtirish doirasida tuzilgan, umumiy qiymati qariyb 10,7 milliard dollar bo‘lgan shartnomalar korrupsiya, manfaatlar to‘qnashuvi va xarajatlarni asossiz ravishda oshirish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Qozog‘iston bu da’volarni yopiq tarzda o‘tayotgan xalqaro arbitraj jarayoni doirasida ilgari surdi, deb xabar beradi ICIJ.

Gap 2000-yillarda konsorsium xalqaro muhandislik va qurilish kompaniyalari bilan tuzgan taxminan o‘nta shartnoma haqida bormoqda. Qozog‘iston tomonining ta’kidlashicha, shartnomalarni tuzishdagi qonunbuzarliklar va loyihaning keyinchalik lozim darajada boshqarilmagani uni amalga oshirish muddatlariga ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin.

Qashag‘anni 2000-yillarning o‘rtalaridayoq to‘liq quvvatga chiqarish rejalashtirilgan edi, ammo to‘liq neft qazib olish faqat 2016 yilda boshlangan. Qozog‘iston versiyasiga ko‘ra, kechikish davlatga milliardlab dollar zarar keltirgan va loyihaning respublika uchun eng manfaatli bosqich — foydani taqsimlash bosqichiga o‘tishini kechiktirgan.

Shu bilan birga, neft kompaniyalari konni o‘zlashtirish xarajatlarini qoplashda davom etgan. Mavjud baholarga ko‘ra, bu xarajatlar hajmi qariyb 60 milliard dollarni tashkil etgan.

NCOC tarkibiga Shell, ExxonMobil, Eni, TotalEnergies, China National Petroleum Corporation (CNPC) va Yaponiyaning Inpex kompaniyalari kiradi. Konsorsium ICIJ ga ma’lum qilishicha, uning ishtirokchilari shartnoma shartlari, Qozog‘iston qonunchiligi, amaldagi standartlar va ilg‘or amaliyotlarga muvofiq harakat qilgan. NCOC arbitraj jarayoni maxfiy ekanini sabab qilib, qo‘shimcha izoh berishdan bosh tortdi.

Mahsulotni taqsimlash to‘g‘risidagi bitim mexanizmi qanday ishlaydi?

Neft kompaniyalarining davlat hisobiga daromadlarini oshirish mexanizmini bundan uch yil avval o‘sha paytda mashhur bo‘lgan anonim Telegram-kanal — «Nursultanskiy solovey» («Nursulton bulbuli») batafsil yoritgan edi.

Kanal mualliflari asosiy muammo sifatida 1990-yillar boshida Nursulton Nazarboyev davrida Qozog‘iston va G‘arb kompaniyalari o‘rtasida tuzilgan Mahsulotni taqsimlash to‘g‘risidagi bitimlarni (MTB) ko‘rsatgan. Qariyb 30 yil o‘tgan bo‘lsa-da, ushbu kelishuvlarning mazmuni hanuz keng jamoatchilik uchun ochiq emas.

Mualliflar ta’kidlashicha, MTB shartlariga ko‘ra, qazib olinayotgan neft «Cost oil» — neft kompaniyalarining xarajatlarini qoplash uchun mo‘ljallangan neft va «Profit oil» — daromadi kelishuv tomonlari o‘rtasida taqsimlanadigan foyda neftiga bo‘linadi.

«Ya’ni qazib olinayotgan mahsulotning bir qismi neft kompaniyasining xarajatlarini qoplashga yo‘naltiriladi va MTB mexanizmi loyihani amalga oshirish jarayonida xarajatlarni oshirishni “rag‘batlantiradi”. Shu munosabat bilan neft kompaniyalari xizmat ko‘rsatish uchun servis kompaniyalari yoki affillangan tashkilotlar orasidan o‘z hamkorlarini jalb qiladi. Aslida, konsorsium investitsiyalari bir cho‘ntakdan ikkinchi cho‘ntakka o‘tadi. Bu maqsadda konsorsiumlar davlat nazoratini chetlab o‘tish uchun xarid jarayonlaridagi turli bo‘shliqlardan foydalanadi, Qozog‘iston esa foydaning atigi 2 foizini oladi», — deyilgan edi nashrda.

Bu da’volar tasdiqlangan fakt hisoblanmaydi, biroq ular voqelikka yaqin bo‘lishi ehtimoli bor. Kanal mualliflarining baholashicha, bunday tizim sabab Qozog‘iston budjeti o‘nlab milliard dollar miqdorida mablag‘ni kam olishiga olib kelgan bo‘lishi mumkin.

Ulkan nizoning bir qismi

Korrupsiya haqidagi ayblovlar Qozog‘istonning Qashag‘an loyihasi ishtirokchilariga qarshi 160 milliard dollarlik keng ko‘lamli arbitraj da’vosining bir qismiga aylandi. Nizo 1997 yilda tuzilgan Shimoliy Kaspiy bo‘yicha Mahsulotni taqsimlash to‘g‘risidagi bitim va 2008 yilda unga kiritilgan tuzatishlar bilan bog‘liq. Tahlilchilarning baholashicha, 2016–2023 yillarda Qozog‘iston ushbu bitim doirasida Qashag‘andan, soliqlar va royaltini ham qo‘shganda, 5,4 milliard dollar olgan, neft sotishdan tushgan umumiy daromad esa qariyb 55 milliard dollarni tashkil etgan.

Qisqacha aytganda, nizoning mohiyati shundan iboratki — respublika hukumati loyihani amalga oshirish jarayonida ehtimoliy qonunbuzarliklar, korrupsiya va ekologik zarar yetkazilganiga tayanib, bitim shartlarini qayta ko‘rib chiqishni talab qilmoqda. NCOC esa Qozog‘iston da’volarini rad etmoqda. ICIJ manbalari xabar berishicha, konsorsium dalillar yetarli emasligi va da’vo muddati o‘tib ketganiga tayanayotganini bildirgan.

Bundan tashqari, NCOC Qozog‘iston tomoni tayanayotgan dalillarning bir qismi, jumladan, Italiyadagi pora berish bo‘yicha tergov materiallariga asoslangan dalillar neft kompaniyalarining emas, balki Qozog‘iston amaldorlarining korrupsiyaga aloqador bo‘lganini ko‘rsatishi mumkinligini ta’kidlamoqda.

ICIJ manbalariga ko‘ra, tomonlar nizoni hal qilish variantlarini ham muhokama qilmoqda. Neft kompaniyalari taklif qilgan variantlardan biri dastlabki SRPni bekor qilish va Qashag‘anni keyinchalik o‘zlashtirish uchun qo‘shma korxona formatiga o‘tishni nazarda tutadi. Hozircha bu ma’lumot rasman tasdiqlangani yo‘q.

Qimmatli aktivmi yoki muammoli konmi?

Adolat yuzasidan ta’kidlash joiz, Qashag‘an dunyoda o‘zlashtirish eng murakkab bo‘lgan konlardan biridir. U 2000 yilda ochilgan va so‘nggi bir necha o‘n yillikdagi eng yirik neft kashfiyotiga aylangan.

Dastlab kon operatori bo‘lgan Italiyaning Eni kompaniyasi neft qazib olish hajmini sutkasiga 1,5 million barrelga yetkazishni rejalashtirgan edi. Biroq, loyihani amalga oshirish jarayoni ko‘plab kechikishlar va xarajatlarning sezilarli darajada oshishi bilan kechgan.

Neft qatlamlaridagi yuqori bosim, oltingugurt miqdorining yuqoriligi va Kaspiy dengizidagi qattiq qish sharoitlari konni o‘zlashtirishni murakkablashtirgan. Bularning barchasi Qashag‘anni texnik va moliyaviy jihatdan murakkab loyihaga aylantiradi. U investorlardan katta miqdorda mablag‘ sarflash va uzoq muddatli xatarlarga tayyor bo‘lishni talab qiladi.

Hozirda konning allaqachon o‘zlashtirilgan sharqiy qismida sutkasiga qariyb 450 ming barrel neft qazib olinmoqda. NCOC joriy yilda qazib olish hajmini taxminan 500 ming barrelga, 2031 yilga kelib esa sutkasiga 710 ming barrelga yetkazishni rejalashtirmoqda.

Qashag‘anda qazib olinayotgan neft Kaspiy quvurlari konsorsiumi (KQK) tizimi orqali eksport qilinadi. Uzunligi qariyb 1,5 ming kilometr bo‘lgan neft quvuri Rossiya hududi orqali Qora dengiz sohilidagi terminalgacha boradi. 2026 yilda KQK infratuzilmasi va neftni qayta yuklashda ishtirok etuvchi kemalar bir necha bor dronlar hujumiga uchradi. Bu loyiha uchun qo‘shimcha logistika va geosiyosiy xatarlarni yuzaga keltirmoqda.

«Eski Qozog‘iston» merosiga qarshi

Mahsulotni taqsimlash to‘g‘risidagi bitimlar Qozog‘istonning yana ikki yirik koni — Qorachig‘anoq va Tengizda ham amal qiladi va respublika hukumati ularning operatorlariga nisbatan ham savollar paydo bo‘lganini bildirmoqda. Ayni paytda Qashag‘an operatori bilan nizo doirasida allaqachon aniq choralar ko‘rilmoqda: 21 iyul kuni Qozog‘iston hukumati NCOC kompaniyasining mamlakatdagi mol-mulki va transport vositalarini o‘z ichiga olgan aktivlarini 5 milliard dollarlik ekologik jarimani undirish ishi doirasida xatladi (bu ish alohida ko‘rib chiqilmoqda).

Shu tariqa, Qashag‘an atrofidagi sud-arbitraj jarayoni hukumatning xorijiy investorlar bilan tuzilgan yirik bitimlar shartlarini va «Eski Qozog‘iston» merosini qayta ko‘rib chiqishga qaratilgan kengroq siyosatining bir qismiga aylandi. Kuzatuvchilarning baholashicha, dunyoning eng yirik neft-gaz kompaniyalari bilan nizo Qosim-Jo‘mart To‘qayev hukumati uchun jiddiy sinov bo‘lib, mamlakatdagi investitsiya muhitiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Agar tomonlar kelishuvga erisha olmasa, korrupsiya haqidagi ayblovlar bo‘yicha arbitraj jarayoni kamida 2028 yilgacha davom etishi mumkin. Ana shu vaqtda arbitrajning yakuniy qarori chiqishi kutilmoqda.