Eron avgust oyida erishilgan kelishuvlar shartlarini bajargan holda Tojikistonga neft mahsulotlarini eksport qilishni boshladi. Biroq yetkazib berish hajmi, narxlar va boshqa tafsilotlar hozircha noma’lum. Bu haqda «Aziya-Plyus» nashri Tojikiston Energetika va suv resurslari vazirligiga tayanib xabar berdi.
Avvalroq Dushanbe Tehron bilan 2,55 million tonna neft mahsulotini yetkazib berish imkoniyatlarini muhokama qilgan edi. Biroq, tomonlar shartnomada ko‘rsatilgan yakuniy hajmni kelishib olgan-olmagani noaniq.
Bu yerda logistika masalasi ham dolzarb, chunki ikki davlatning umumiy chegarasi yo‘q. Ehtimol, xomashyo va mahsulotlarni temir yo‘l orqali tashishga to‘g‘ri keladi. Bu neft mahsulotlarini dengiz yo‘li yoki quvurlar orqali yetkazib berishdan qimmatga tushadi. Uchinchi davlatlar hududi orqali tranzit xarajatlari ham umumiy qiymatni oshiradi.
Temir yo‘l transportidan foydalanilayotganiga statistik ma’lumotlar ham ishora qilmoqda. Unga ko‘ra, joriy yil yanvar–iyun oylarida Tojikiston va Eron o‘rtasida 432,8 ming tonna yuk tashilgan bo‘lib, shundan 334 ming tonnasi temir yo‘l orqali yetkazilgan.
Bundan tashqari, rasmiylar Erondan kelayotgan yuk tarkibiga aniqlik kiritmagan. Tojikiston 2 million tonna xom neft, 300 ming tonna dizel yoqilg‘isi, 150 ming tonna benzin va 100 ming tonna aviatsiya yoqilg‘isini so‘ragan. Biroq, Tehron avvalroq mamlakatda avtomobil yoqilg‘isi tanqisligi kuzatilayotganini ma’lum qilgan va shu munosabat bilan uni eksport qilishga cheklovlar joriy etilgan. Shu bois ustuvor yo‘nalish xomashyo va samolyotlar uchun kerosin yetkazib berish bo‘ladi. Ayni paytda Eron Islom Respublikasi hamkorlarga oyiga 5 ming tonnadan ortiq neft mahsulotini yetkazib bera olmasligi mumkin.
Xom neft miqdori ko‘p bo‘lgani hisobga olinsa, Tojikiston uni qanday ishlatmoqchi ekani ham noaniq. Yiliga 2 million tonna hajmi mamlakatdagi eng yirik neftni qayta ishlash zavodi — Dang‘ara zavodining imkoniyatlaridan ancha yuqori. Shu bois respublika hukumati ishlab chiqarish quvvatlarini oshirishi yoki resurslarni uzoq muddat saqlashni ta’minlashiga to‘g‘ri keladi.
Tijorat masalasi ham dolzarb, chunki chegirmalarsiz Eron Rossiya bilan raqobatlashishi qiyin bo‘ladi. Qayd etilishicha, Tojikiston joriy yilning birinchi yarmida import qilgan qariyb 600 ming tonna asosiy neft mahsulotlarining 91 foizdan ortig‘i Rossiya hissasiga to‘g‘ri keladi. Import qilingan mahsulotlarning o‘rtacha qiymati bir tonna uchun 825 dollarni tashkil etgan. Biroq, Moskva va Dushanbe o‘rtasida imtiyozlar va bojxona to‘lovlarining yo‘qligi bo‘yicha kelishuvlar mavjud. Shuning uchun Eron neftining narxi juda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shunga qaramay, aksariyat tahlilchilar Eron nefti Rossiyanikidan sezilarli darajada qimmat bo‘lib chiqsa ham, Tojikiston muqobil import manbasidan voz kechmasligi kerak, degan fikrda. Bu unga bitta yetkazib beruvchiga qaramlikni kamaytirish imkonini beradi hamda Rossiyaga nisbatan qattiq sanksiyalar joriy etilgan taqdirda, bozorda yoqilg‘i tanqisligi yuzaga kelsa, narxlar keskin oshsa yoki boshqa cheklovlar paydo bo‘lsa, manyovr qilish uchun qo‘shimcha imkoniyat yaratadi.
