Qirg‘izistonda o‘tgan yili qiynoqlar bo‘yicha berilgan 188 ta arizadan faqat beshta ish sudga oshirilgan. Fuqarolarning kuch ishlatuvchi idoralar xodimlarining shafqatsiz munosabati bo‘yicha bergan shikoyatlarining aksariyati to‘liq tergovgacha yetib bormaydi. Bu haqda huquq himoyachisi Gulshayir Abdirasulova advokatlar bilan birgalikda masalani o‘rganib chiqqanidan so‘ng ma’lum qildi.
Tahlilga Prezident Sadir Japarovning Ombudsman Jamila Jamanbayeva bilan uchrashuvda bildirgan fikrlari sabab bo‘lgan. Davlat rahbari qiynoqlar bo‘yicha har bir ariza yuzasidan har tomonlama va samarali tergov o‘tkazilishi kerakligini ta’kidlagan.
Bosh prokuraturaning 2025 yilga oid statistikasini tahlil qilgan mutaxassislar qayd etilgan holatlar va qo‘zg‘atilgan jinoyat ishlari o‘rtasida sezilarli tafovut borligini aniqlashgan. Jami 188 ta qiynoq va shafqatsiz muomala holati qayd etilgan. Faqat 15 ta holat bo‘yicha jinoyat ishi qo‘zg‘atilgan, sudgacha esa atigi beshta ish yetib borgan.
122 ta ariza bo‘yicha jinoyat ishlarini qo‘zg‘atish rad etilgan. Ularning 24 tasi Milliy xavfsizlik davlat qo‘mitasi (MXDQ) xodimlariga, 72 tasi ichki ishlar organlariga (IIB) va 26 tasi Jazoni ijro etish davlat xizmatiga (JIDX) taalluqli bo‘lgan.
2021–2024 yillarga oid sud statistikasi ham ushbu sohada sud tizimi samaradorligi pastligini ko‘rsatadi. Sudlar qiynoqlar bo‘yicha oltita ishni ko‘rib chiqqan va ularning barchasi oqlov hukmi bilan yakunlangan. 2025 yilda birinchi instansiya sudlariga uchta ish kelib tushgan. Ulardan biri ayblov hukmi chiqarilgan holda ko‘rib chiqilgan, yana biri boshqa sudga yuborilgan.
Huquq himoyachisining fikricha, qiynoqlar bo‘yicha samarali tergov va javobgarlikning mavjud emasligi nafaqat huquqni muhofaza qiluvchi tizim, balki butun jamiyat uchun ham muammo tug‘diradi.
«Keyin esa jamiyatdagi shafqatsizlikdan hayron bo‘lamiz. Qiynoqlar uchun jazosizlik nafaqat yangi shafqatsizliklarni keltirib chiqaradi, balki shafqatsizlikning jamiyat orasida odatiy holat sifatida tarqalishiga olib keladi», — deya ta’kidlaydi Abdirasulova.
Advokatlar bilan birgalikda tayyorlangan, aniq tavsiyalarni o‘z ichiga olgan tahlilni yaqin vaqt ichida prezident va ombudsmanga yuborish rejalashtirilmoqda.
Avvalroq, 26 iyun kuni nishonlanadigan Qiynoq qurbonlarini qo‘llab-quvvatlash xalqaro kuni munosabati bilan «Bir Duyno Qirg‘iziston» jamoat birlashmasi hukumatni qiynoqlarning oldini olish choralarini kuchaytirishga chaqirgan edi. Huquq himoyachilari shafqatsiz muomala haqidagi har bir xabar bo‘yicha mustaqil tergov o‘tkazilishini ta’minlash va jamoatchilik nazoratining samarali mexanizmlarini tiklashni talab qilgan.
Tashkilot Qirg‘izistonning BMT Xavfsizlik kengashining doimiy bo‘lmagan a’zosi etib saylangani mamlakatning inson huquqlari sohasidagi xalqaro standartlarga rioya qilish borasidagi mas’uliyatini oshirishini eslatadi.
Qirg‘iziston Qiynoqlarning oldini olish milliy markazining 2022 yilga oid ma’lumotlariga ko‘ra, vaqtincha saqlash izolatorlari (VSI) va tergov hibsxonalarida (TH) saqlanayotgan har beshinchi shaxs unga nisbatan qiynoq yoki shafqatsiz muomala qo‘llangani haqida xabar bergan. Markaz ma’lumotlariga ko‘ra, aksariyat hollarda zo‘ravonlik iqrorlik ko‘rsatmalarini olish maqsadida qo‘llangan.
«Bir Duyno Qirg‘iziston» tashkiloti vaziyat xalqaro baholashlarda ham o‘z aksini topayotganini ta’kidlaydi. Qiynoqlarni taqiqlash indeksi bo‘yicha so‘nggi tadqiqot natijalariga ko‘ra, Qirg‘izistonning ko‘rsatkichi 11,29 punktga pasaygan, 2025 yilda esa mamlakat Qiynoqlarga qarshi Jahon tashkilotining Global qiynoqlar indeksiga kiritilgan.
Huquq himoyachilari hokimiyatni qiynoqlarni tergov qiladigan mustaqil organ tuzishga, sud tizimi mustaqilligini ta’minlashga va qiynoqlar bilan bog‘liq ishlarni asossiz ravishda maxfiylashtirishni to‘xtatishga chaqirdi. Ular qiynoqlar uchun javobgarlikka tortish muddati yo‘qligini ta’kidlab, jazosizlik davlat institutlariga bo‘lgan ishonchni yemirishini, qonun ustuvorligiga putur yetkazishini va har bir inson xavfsizligiga tahdid solishini qayd etishgan.
