Xalqaro inson huquqlari tashkilotlari Qozog‘iston hukumatini 23 avgustga belgilangan Qurultoy saylovlari arafasida mustaqil jurnalistlarga bosim o‘tkazishni to‘xtatishga chaqirdi. 2026 yil 14 avgustda huquqni himoya qiluvchi guruhlar tomonidan e’lon qilingan qo‘shma bayonotda aytilishicha, gap to‘rtta ish haqida bormoqda. Hujjat mualliflarining fikricha, ushbu holatlar mart oyidagi referendumda ma’qullangan Konstitutsiya asosida tashkil etilgan yangi bir palatali parlamentga saylovlar arafasida ommaviy axborot vositalariga kuchayib borayotgan bosimning umumiy manzarasini shakllantiradi.
Birinchi holat olmaotalik jurnalist Dinara Yegeubayeva bilan bog‘liq. 2026 yil 31 iyul kuni velosipedchi uning avtomobili bilan to‘qnashganidan so‘ng politsiya xodimlari unga nisbatan Qozog‘iston Jinoyat kodeksining 345-moddasi 1-qismi (o‘rtacha og‘irlikdagi sog‘liqqa zarar yetkazilishiga olib kelgan yo‘l harakati qoidalarini buzish) bo‘yicha jinoiy ish qo‘zg‘atgan.
Bayonot mualliflari tayangan hodisa videosida velosipedchi turar joy hududida qarama-qarshi yo‘lak bo‘ylab harakatlangani va Yegeubayevaning yon ko‘chadan asosiy yo‘lga sekin chiqib kelayotgan avtomobili bilan to‘qnashgani ko‘rsatilgan.
Uning advokati G‘alim Nurpeisovning so‘zlariga ko‘ra, politsiya hodisa joyining sxemasini tuzmagan, sud-tibbiy ekspertiza tayinlamagan va dalil sifatida faqat avtomobilni olib qo‘ygan, velosipedni esa musodara qilmagan. Advokatning fikricha, moddiy zarar masalasi jinoiy emas, fuqarolik tartibida hal qilinishi kerak. Tergov davrida jurnalistga mamlakatdan chiqish taqiqlangan — huquqni himoya qiluvchilar bu chorani ortiqcha deb hisoblab, u Yegeubayevaning bo‘lajak saylovlarni yoritishiga xalaqit berishi mumkinligini ta’kidlaydilar.
Ikkinchi holat — jurnalist Lukpan Axmedyarovga nisbatan qo‘zg‘atilgan jinoiy ish. Bu haqda 12 avgust kuni «Ozodlik radiosi»ning qozoq xizmati / RFE/RL xabar berdi. Ostona politsiyasi Jinoyat kodeksining 274-moddasi (qasddan yolg‘on axborot tarqatish) bo‘yicha tergovga qadar tekshiruv boshlagan. OAV yoki internet-platformalar orqali axborot tarqatilgan taqdirda ushbu modda uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosini nazarda tutadi. Jurnalist ish qo‘zg‘atilganini politsiyadan emas, radiostansiya xabari orqali bilgan.
Bunga 2026 yil aprel oyida uning Ukraina davlatining Rossiya harbiy xizmatchilarini ixtiyoriy ravishda asirlikka tushishga yordam beradigan «Xochu jit» («Yashashni xohlayman») loyihasi ro‘yxatini e’lon qilgan posti asos bo‘lgan. Ro‘yxatda Rossiyaning Ukrainaga qarshi urushida ishtirok etgan bo‘lishi mumkin bo‘lgan Qozog‘iston fuqarolari nomi keltirilgan. Ro‘yxatda tilga olingan shaxslardan biri keyinchalik shikoyat qilib, Rossiyada vaxta usulida ishlaganini, urushda qatnashmaganini aytgan. Yana ikki kishi Axmedyarovga video murojaat qilib, shunga o‘xshash da’volarni bildirgan.
Jurnalistning ta’kidlashicha, u ro‘yxatdagi 661 kishining barchasi urushda qatnashganini aytmagan, balki Qozog‘iston fuqarolarining Rossiya armiyasiga jalb etilayotganiga hukumat e’tiborini qaratishni istagan.
Bundan avval, 2026 yil iyun oyida politsiya uni tug‘ilgan shahri Uralskda bir necha soat ushlab turgan va Rossiya huquqni muhofaza qiluvchi organlari tomonidan Rossiya armiyasini obro‘sizlantirish haqidagi modda bo‘yicha qidiruvga berilganini ma’lum qilgan. Bunday qilmish Qozog‘istonda jinoyat hisoblanmaydi. 11 avgust kuni esa uning Facebookdagi postlaridan biri ostida Shakir Suxabedrin ismli shaxs nomidan izoh qoldirilib, u jurnalistning jinoiy ta’qib qilinishi uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olgan va unga tahdidlarni davom ettirishini aytgan. 3 avgust kuni Axmedyarov oilasi bilan Chernogoriyaga dam olish uchun uchmoqchi bo‘lganida Ostona aeroportida mamlakatdan chiqarilmagan. Taqiqning huquqiy asoslari unga tushuntirilmagan.
Uchinchi holat — «Sensova» taxallusi bilan tanilgan jurnalist Aleksandra Alyoxovaga chiqarilgan hukm. 2026 yil 3 avgust kuni Olmaotaning Almali tuman sudi yopiq majlisda, OAV vakillarini kiritmagan holda, uni uch yillik shartli qamoq jazosiga, besh yillik sinov muddati va uch yil davomida jurnalistika bilan shug‘ullanishni taqiqlash jazosiga hukm qildi. Alyoxovaning to‘rt nafar farzandi bor, ularning uch nafari voyaga yetmagan. U Jinoyat kodeksining 147-moddasi 5-qismi (OAV orqali shaxsiy ma’lumotlarni noqonuniy tarqatish va buning natijasida jiddiy zarar yetkazish) bo‘yicha aybdor deb topilgan. Bunga Olmaotadagi Kenjexan bozoridagi mojaro ishtirokchilaridan biri haqida shaxsiy ma’lumotlarni e’lon qilgani sabab bo‘lgan. Holbuki, xuddi shu ma’lumotlar avvalroq mashhur Telegram-kanal tomonidan ham tarqatilgan edi. Huquqni himoya qiluvchilar jurnalist Oleg Gusev bilan bog‘liq ishga ham e’tibor qaratmoqda. Unda politsiyaning ichki tekshiruvi ma’lumotlar dastlab ularni tarqatgan manba ma’lumotlarni olgan huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimi bo‘lganini aniqlagan. U faqat intizomiy jazo olgan, xodim ham, Telegram-kanal egasi ham jinoiy javobgarlikka tortilmagan. Bayonot mualliflari buni qonunning tanlab qo‘llanilayotgani belgisi deb hisoblab, Alyoxovaga chiqarilgan hukmni qayta ko‘rib chiqishga chaqiradilar.
To‘rtinchi holat — «Axual segodnya» YouTube-kanalini yurituvchi bloger va siyosiy sharhlovchi Azamat Omarovning qo‘lga olinishi. U 2026 yil 18 iyul kuni Ostonada ushlangan. Bu haqda birinchi bo‘lib huquq himoyachisi Baxitjan Toregojina xabar bergan. Keyin sud uni Jinoyat kodeksining 174-moddasi (ijtimoiy, milliy, irqiy yoki diniy adovat qo‘zg‘atish) bo‘yicha ikki oyga tergov hibsiga jo‘natgan. Advokat To‘legen Shaykovning so‘zlariga ko‘ra, bunga hokimiyat va prezident Qosim-Jomart To‘qayev haqidagi satirik va tanqidiy videolar sabab bo‘lgan. Omarov esa o‘z chiqishlarini yumor va satira deb hisoblaydi hamda ayblovlarni tan olmaydi. Bosh vazir o‘rinbosari, Madaniyat va axborot vaziri Aida Balayeva 22 iyul kuni Facebookda so‘z erkinligi Qozog‘istonda kafolatlanganini va satiraning o‘zi huquqbuzarlik hisoblanmasligini aytgan. Biroq, materiallarda «adovatga undash belgilari» bo‘lsa, hatto ular satira shaklida berilgan taqdirda ham, 174-modda bo‘yicha javobgarlik yuzaga kelishi mumkinligini ta’kidlagan. Huquq himoyachilarining qayd etishicha, hokimiyat Omarovning aynan qaysi so‘zlarini adovat qo‘zg‘atish deb hisoblayotganini hanuz aniq aytmagan. 174-modda avvalroq «Atajurt» harakati faollariga nisbatan ham qo‘llangan.
Bayonot mualliflari Qozog‘iston hukumatini jurnalistlarni ta’qib qilish va ularga bosim o‘tkazishni zudlik bilan to‘xtatishga, mustaqil matbuotga nisbatan jinoiy va ma’muriy choralardan foydalanmaslikka, jurnalistlarning saylovlarni erkin yoritishi va mamlakat bo‘ylab erkin harakatlanishi imkoniyatini kafolatlashga chaqirdi. Shuningdek, ular Qozog‘istonning xalqaro hamkorlarini vaziyatni diqqat bilan kuzatish va bosimning kuchayishini to‘xtatish uchun diplomatik vositalardan foydalanishga da’vat qildi.
Hujjatni Adil Soz International Foundation, Araminta, Civil Rights Defenders, Committee to Protect Journalists (CPJ), Crude Accountability, Freedom For Eurasia, International Partnership for Human Rights (IPHR), Kazakhstan International Bureau for Human Rights and Rule of Law va Norvegiya Xelsinki qo‘mitasi kabi inson huquqlari tashkilotlari imzolagan.
