2023 yil sentyabr oyidan buyon qariyb 6,5 million afg‘onistonlik Eron va Pokistondan mamlakatga qaytib keldi. Shu bilan birga, qaytib kelganlarning salmoqli qismi oziq-ovqat, turar joy va daromad manbalari yetishmasligidan hanuz qiynalmoqda. Bu haqda 28 sentyabr kuni e’lon qilingan Xalqaro migratsiya tashkiloti (IOM)ning yangi hisobotida aytilgan.
IOM ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yil 15 sentyabrdan 2026 yil 31 avgustgacha Afg‘onistonga 6 473 978 kishi qaytib kelgan. Faqat 2025 yilning ikkinchi yarmida Erondan 1,14 millionga yaqin, Pokistondan esa qariyb 793 ming kishi Afg‘onistonga qaytgan.
IOM tadqiqoti qaytib kelganlarning moddiy ahvoliga bag‘ishlangan bo‘lib, 1547 nafar kishi — Pokistondan qaytgan 888 nafar va Erondan qaytgan 659 nafar shaxs o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovga asoslangan. Ularning ahvoli qaytganidan taxminan 9–15 oy o‘tgach baholangan.
Ikki guruh o‘rtasidagi eng sezilarli farq pul yordami masalasida kuzatilgan. Pokistondan qaytganlarning 69 foizi ko‘p maqsadli pul yordami olgan bo‘lsa, Erondan qaytganlar orasida bu ko‘rsatkich atigi 24 foizni tashkil etgan. Umuman, tadqiqot ishtirokchilarining 38 foizi qaytganidan so‘ng pul yordami olganini bildirgan. Puldan tashqari, chegara punktlarida qaytib kelganlarga oziq-ovqat, tibbiy yordam va SIM-kartalar ham berilgan.
Shu bilan birga, olingan yordam ham oilalarning asosiy muammolarini bartaraf eta olmayapti. So‘rovda qatnashganlarning 69 foizi oziq-ovqat bilan ta’minlanishda qiyinchiliklarga duch kelayotganini aytgan. 67 foizi turar joy masalasida yordamga muhtoj bo‘lgan, 77 foizi esa vaqtinchalik boshpanalarda yashagan. 56 foizdan ortiq kishi asosiy ehtiyojlaridan biri sifatida ish yoki daromad olish imkoniyatini ko‘rsatgan. Faqat 5 foizida daromad keltirishi mumkin bo‘lgan aktivlar mavjud bo‘lgan, 54 foizi esa so‘nggi 30 kunlik daromadi asosiy xarajatlarni qoplash uchun yetarli bo‘lmaganini aytgan.
Shu bilan birga, so‘rovda qatnashganlarning aksariyati yashash joyini o‘zgartirmaslik niyatida: 75 foizi kelgusi olti oy davomida hozirgi yashash joyini tark etmasligini aytgan.
Afg‘onistondan chiqib ketish niyati borligini 6 foiz bildirgan, yana 5 foizi mamlakatning boshqa hududiga ko‘chib o‘tishni rejalashtirgan. 13 foiz hali bir qarorga kelmagan. Ayrim qaytib kelganlar orasida mamlakatni yana tark etish istagi ko‘proq uchragan: 16 foiz bunday niyat borligini bildirgan, oilalari bilan birga qaytganlar orasida esa bu ko‘rsatkich 4 foizni tashkil etgan.
Millionlab odamlarning qaytishi Afg‘oniston iqtisodiyoti va gumanitar tizimining allaqachon cheklangan imkoniyatlariga qo‘shimcha bosim yuklamoqda. IOM materiallarida ta’kidlanishicha, qaytib kelganlarga nafaqat chegarada shoshilinch yordam, balki turar joy, ish topish va asosiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatini ta’minlash uchun uzoq muddatli ko‘mak zarur.
BMT bahosiga ko‘ra, 2026 yil aprelidan dekabrigacha Eron va Pokistondan yana qariyb 2,7 million afg‘onistonlik qaytib kelishi mumkin. Shoshilinch yordam ko‘rsatish va ularning keyingi integratsiyasini qo‘llab-quvvatlash uchun BMT 529,2 million dollar so‘ramoqda.
Shunday qilib, ommaviy qaytish Afg‘oniston uchun nafaqat migratsiya, balki uzoq muddatli iqtisodiy va ijtimoiy muammoga aylanmoqda: chegaradan o‘tgandan so‘ng ham aksariyat oilalarga turar joy va ish topish, shuningdek, o‘zini mustaqil ravishda boqish vazifasi turibdi.
